140 Hofdames (1656)

minder representatieve functie – de prinses is omgeven door ongedwongen hofenourage – geen formeel karakter zoals meestal

Velazquez zal hoge status gehad hebben gezien eigen beeltenis opgenomen in portret + dat hij zich veroorloofd de beschouwer aan te kijken.

Brochure: prelaten

Portretten zijn er in de eerste plaats om de herinnering aan een bepaalde persoon vast te leggen. Binnen deze algemene notie kunnen portretten heel uiteenlopende functies hebben. Eén van de belangrijkste daarvan is zelfpresentatie - de wijze waarop de geportretteerde niet alleen zichzelf, maar ook zijn ambities of de sociale rol die hij speelt, tot uitdrukking wenst te laten komen. Omdat bij portretten de geportretteerde vaak zelf de opdrachtgever is, zal de uitdrukking van zijn zelfpresentatie in die gevallen tot stand zijn gekomen in een wisselwerking tussen de geportretteerde en de kunstenaar. In deze tentoonstelling is een aantal schilderijen uit de 16de en de 17de eeuw bijeengebracht, die op verschillende manieren de zelfpresentatie van hooggeplaatste personen, zoals vorsten en kerkelijke hoogwaardigheidsbekleders, illustreren.

Volgens de 16de-eeuwse kunsttheorie, zoals bij voorbeeld in 1583 geformuleerd door Gian Paolo Lomazzo, diende een heerser er in zijn portret ernstig en verheven uit te zien, ook al was hij dat in werkelijkheid niet. Een dergelijke opvatting spreekt bij voorbeeld uit een portret dat weliswaar al veel eerder dan Lomazzo's tekst tot stand was gekomen: Giovanni Bellini's Portret van doge Leonardo Loredan. Het Venetiaanse staatshoofd, die volgens een bericht van een tijdgenoot in werkelijkheid een opvliegend karakter had, verschijnt in dit portret geïdealiseerd als een strenge, maar rechtvaardige heerser. Toch zijn lang niet alle weergaven van vorsten geïdealiseerd, zoals blijkt uit verschillende portretten in deze tentoonstellingen.

Bellini's doge is gekleed in zijn officiële ambtskostuum. Ook in andere heersersportretten komt de macht van de geportretteerde vaak tot uiting in kleding en attributen. Belangrijke krijgsheren, maar ook vorsten in wier naam oorlogen en veldslagen werden gevoerd, worden bij voorbeeld vaak geharnast, gewapend en soms te paard voorgesteld. Attributen kunnen verwijzen naar de macht en welvaart van de vorst of bij voorbeeld naar de gebiedsdelen waarover hij de scepter zwaait.

Een andere manier om zelfpresentatie tot uiting te brengen, is het zogenaamde gehistoriseerde portret. Personen, vaak vorsten en andere hoogwaardigheidsbekleders, lieten zichzelf afbeelden in de vermomming van bij voorbeeld een heilige of een mythologische figuur. Daarmee werden bepaalde aspecten benadrukt van de persoonlijkheid van de geportretteerde of de functie die hij bekleedde.

Zoals uit deze tentoonstelling zal blijken, komt in de loop van de 16de eeuw een aantal typen van heersersportretten tot ontwikkeling. Die blijven ook in de 17de eeuw toegespast. Maar in die periode komen, in het werk van onder meer de Spaanse schilder Diego Velasquez en de Antwerpenaar Anthonie van Dyck, interessante varianten op het officiële staatsieportret tot stand. Deels zijn deze veranderingen het gevolg van de veranderende status van de (hof)kunstenaar.