Casus : verbeeld verleden (1800-1918)

Schilderijen, schoolplaten en monumenten als uitingen van nationaal gevoel

Het bronnenmateriaal waarop deze casus steunt wordt pas sinds kort intensief benut voor historisch onderzoek Sinds ’70 belangstelling voor oral-history en ander niet-tekstgebonden bronnen

Noodzakelijke samenwerking van historici en kunsthistorici want de boodschap die een afbeelding of monument bevat is vaak moeilijk te decoderen à soms radicale meningsverschillen

Vb de Jongh in discussie over realistisch gehalte van de 17^e schilderkunst kent aan allerlei details een diepere betekenis toe (mbv grondige emblematische kennis) à schijnrealisme vb druiventros = maagdelijkheid

19^e nationalistische kunst à andere problemen: niet zozeer de verborgen symbolische betekenis maar de emotionele lading waarvan wij zijn vervreemd (pathetisch, belachelijk, triviaal)

In tegenstelling tot bv Engeland en Frankrijk, bezat het 19^e Nederland vlg de auteurs geen natuurlijk middenpunt waar de beleving van het nationaal gevoel kon worden geritualiseerd

Een factor die hierbij een rol speelde, was dat de politieke, culturele en economische centrumfuncties in Nederland over verschillende met elkaar rivaliserende steden verdeeld waren.

In de 19^e maakte zowel het nationalisme als de gezinscultus grote opgang; Beide konden met elkaar in conflict komen maar er zijn ook talrijke pogingen bekend om beide met elkaar te verzoenen

Het streven het nationale sentiment in een familiale vorm te gieten ,was het meest succesvol in het Victoriaanse Engeland

Historieschilderkunst (historieel) ontleende lange tijd haar thema’s aan de klassieke oudheid, de bijbel en de kerkgeschiedenis (vaderlandse verleden werd genegeerd)

Na 1750: sterk toenemende belangstelling voor de vaderlandse geschiedenis

Napoleon was de 1^e die de propagandistische waarde vd vaderlandse historie-schilderkunst systematisch uitbuitte à krachtige impuls aan het genre, veel schilders aan het werk om wapenfeiten te vereeuwigen

Na 1804 keizerskroning: historieschilderkunst ook om zijn positie te legitimeren à liet zich schilderen in archaiserende poses die deden denken aan grote voorgangers

Na de reastauratie: onder Lodewijk XVIII en Karel X: bij gebrek aan eigen wapenfeiten à glorietijd van de Fr monarchie uitgebeeld

Vb De gelofte van Lodewijk XIII (in opdracht van Karel X door Ingres = classicisitsche school) p117

à politieke lading Karel X benadrukt dat hij het verbond tussen troon en altaar zou voortzetten

à ook nationalistische gevoelswaarde : voor een groot deel van de Fransen werd natie gesymboliseerd door het verbond van kerk en koning

-Historie schilder heeft nobele taak om vaderlandsliefde te stimuleren, maar mag zijn kunst niet degraderen tot een wapen in contemporaine partijpolitieke controverses; De Nederlandse schilders en hun opdrachtgevers gebruikten het kunstwerk zelden om een concrete politieke boodschap te verkondigen in besprekingen van Ned historieschilderingen komen hypothetische pol implicaties nooit aan de orde (vb over Oldenbarneveldt en de gebroeders De Witt)

-Het kunstwerk diende ook een verheffende functie te vervullen, de toeschouwer moest er lering uit trekken (= criterium bij beoordeling)

-Een ander criterium was de waarheidsgetrouwheid vd voorstelling

Hoewel de omstandigheden voor de historieschilderkunst in Ned minder gunstig waren dan in Dtsl en Frankrijk is het genre hier te lande een tijdlang zeer populair geweest bij het grote publiek

Noch de Oranjes noch particulieren waren royaal met opdrachten (grote werken werden wel gemaakt –op eigen initiatief van de schilder om aandacht te trekken en opdrachten te krijgen / en evt te verkopen )

In tegenstelling tot de Hohenzollerns hebben de Oranjevorsten nauwelijks gebruik gemaakt van de mogelijkheid om het prestige van het koningshuis te verhogen door standbeelden op te richten voor leden van hun dynastie

Enige Ned historieschilders: Rochussen en Pieneman (vader en zoon)

Daarna alleen nog in Oost-Europa ( W-Europa krijgt opkomst van impressionnisme )

Er zijn ook tal van 19^e historiewerken die geen nationalistische strekking hebben

• de thema’s uit de mythologie en de oudheid verdwenen niet !
• taferelen uit de vaderlandse geschiedenis zonder nationalistische intentie

Vaak gerekend tot historieschilderkunst maar ook wel als apart genre gezien, want in veel gevallen geen veldslag uit het verleden, maar contemporain wapenfeit uitgebeeld

Napoleontische oorlogen: à vooral Antoine gros

In Dtsl à romantische schilders als reactie: Kersting, Friedrich

Na de Frans-Dtse oorlog hielden grootmeesters vd militaire patriottische schilderkunst als J-Louis Meissonier en Edouard Detaille in Frankrijk de revanche gedachte levendig

De ondergang van de militaire schilderkunst is voor een belangrijk deel toe te schrijven aan de opkomst van de fotografie (oorlogsfoto’s in de pers)

Nederland: korte bloei van mil schilderkunst in beginjaren, na Belgische opstand ( Tiendaagse veldtocht)

De hoop op vereniging N en Z verflauwde à terugval in aantal schilderijen daarover

Vlg eind 19^e pedagogen ging de voorkeur naar rechtstreeks confrontatie met het verleden via musuembezoek, stadswandelingen en het tonen van oude gebruiksvoorwerpen (daarnaast ook schoolplaten, ondersteund met een levendig verhaal)

De geschiedkundige schoolplaat (1850- 1880) in het Dtse onderwijs en vandaaruit ook naar Nederland

Eerste Ned schoolplaten 1877 (uitg Ykema)à bezwaar= overbelasting van zee- en veldslagen

1911-1971 (uitg Wolters) à lof:

Vgl Nederlandse schoolplaten (Wolters) met de Duitse historie-schoolplaten

De schoolplatenserie van Wolters wordt gekenmerkt door anti-sensationele benadering van het vaderlands verleden In de jaren ’20 werden 2 platen verwijderd wegens gewelddadig

(de verovering van Tjaknegara en Floris V door edelen omgebracht)

Accent op de tijd vd Opstand en de Gouden eeuw

Weinig aandacht voor de 18^e (stereotiep vd saaie pruikentijd)

Recent verleden nauwelijks aan bod (cf geschid-wetenscappen aan de univ)

80-jarige oorlog – Franse tijd – 2^e Engelse oorlog

enige plaat over de koloniale oorlog is weggenomen, afscheiding van Belgiê niet getoond

7 platen met lid van Oranjehuis

vermijden van controversiêle onderwerpen

pol en religieuse verdeeldheid in het verleden afgezwakt of toegedekt

slechts 1 plaat met anti-orangistische beweging

7 platen met religieus thema: gewelddadige onderwerpen vermeden

6 platen over kunst, wetenschappen en ontdekkingsreizen: kansen om nationale trots te kweken slecht benut (Rembrandt, Muiderkring,overwinteren op Nova Zembla, drukkerij Plantijn, Karel de grote in de kring zijner geleerden, Sprooksprekers in de ridderzaal )

merkwaardig: niets over inpoldering ! (internationale reputatie)

Na de Romeinse tijd à 12 eeuwen weinig Europeanen vereeuwigd in een standbeeld

1622 Erasmus: koperen beeld te R’ dam lange tijd als grote bezienswaardigheid voor buitenlanders

na 1800 explosieve groei – overgrote meerderheid opgericht 1870-1900

Oprichten van nationale gedenktekens in Europa met hoogetpunt gedurende het fin-de-siecle (1870-1900)

Men sprak van statuomanie (meest in Italiê) en Denkmalpest

Italiê: bijna in elke plaats van omvang minstens 1 beeld ter herinnering aan het Risorgimento + 1 of meer culturele heldenbeelden

Parijs en Wenen ergst getroffen hoofdsteden door deze manie

A’dam bleef ervan bespaard ( 12 gedenktekens in de 19^e, waaronder 5 standbeelden)

Typisch voor het publiek debat over uitvoering v standbeeld = vermenging van esthetische, politieke en historische argumenten Grote collectieve inspanning voor de betaling, jarenlange landelijke collectie, onthulling met uitbundig volksfeest

Niet zelden dienden esthetische bezwaren als dekmantel voor kritiek op de pol opvattingen die het monument uitdroeg

Verzet tegen Denkmalwut, oa omdat ook mindere goden een stdbeeld kregen (Selbstbedenkmalungsarroganz)

Na de eeuwwisseling liep het publiek niet meer gauw warm voor de financiering van nieuwe beelden

Stedelijke overheid hanteerde strengere maatstaven

Parijs trachtte de klok terug te draaien à veel gedenktekens verhuisd naar de parken

De Dtse onderzoeker Thomas Nipperdey heeft een typologie ontworpen om nationale monumentyen en gedenktekens te classificeren hij gaat uit van de intentie die ten grondslag ligt aan het initiatief tot oprichting van het monument

Keizer Wilhelm II à honderden dgl monumenten in het kader van Hohenzollerncultus

Het gebouw van de Dtse Rijksdag te Berlijn en het Walhalla te Regensburg zijn vb van het nationaal-dynastieke type

1863 Bevrijdingshal van Kehlheim is een monument ter herinnering aan deVolkerenslag bij Leipzig

Dit gedenkteken is bekostigd door Lodewijk I van Beieren = national-dynastiek moument

Frederik Willem III in 1814 opdracht ontwerp van dom ter herinnering aan de vrijheidsoorlogen in de Napoleontische tijd (niet gerealiseerd)

Dom van Keulen kreeg status van nationaal symbool (vooral na ’40 toen begonnen werd met het afbouwen vd onvoltooid gebeleven kathedraal à > restauratie en voltooing à uitdrukking vh nationale eendrachtsgevoel

voor 1800 alleen koningen en veldheren

19^e standbeelden voor literatoren, beeldende kunstneaars en wetenschappers à bourgeoisie demonstreerde zo toegenomen macht en zelfbewustzijn

Het Pantheon te Parijs en deWestminster Abbey te London en het Walhalla in Regensburg behoren tot het historisch-culturele type

De klassieke bouwvorm is ook typerend voor de meeste 19^e nationale gedenktekens ( in Dtsl) de classicistische stijl werd vanwege strakheid meest geschikt geacht om het sacrale gevoel op te wekken (gotische ontwerpen vonden geen bijval, alhoewel van Dtse bodem)

Het motief voor het oprichten van een nationaal-democratisch monument stemt overeen met dat voor de oprichting van het gedenkteken van de nationale bundeling / concentratie in zoverre beide terug te voeren zijn op een populistische grondslag

1828 Max-Josef gedenkteken hulde van burgers van Munchen aan de vorst van beieren om de grondwet

1903 gedenkteken in Frankfurt eerbetoon aan de parlementariërs in 1848 opgetreden als voorvechters van Dtse eenheid

Geen nationaal-democratisch monument voor de Volkerenslag ( 1^e steen- niet verder)

1875 Hermanns-Denkmal: het jonge Dtse volk verslaat de Romeinen in Westfalen (plaats onbekend – toch spreekt men steeds van Teutoburgerwald) Voetstuk was bedoeld als erehal voor beroemde Duitsers ( in gotische stijl) Het beeld zelf in classicistische stijl

de natie wordt niet opgevat als cultuurgemeenschap die zich verbonden weet door een mystiek solidariteitsgevoel en zich verheven voelt boven andere volkeren

vb Torens en zuilen na de dood van Bismarck à niet door overheid gepropageerd, spontane particuliere inzamelingen, grote populariteit

Eenvoudige vorm van deze zuilen ziet Nipperdey als hun wezenlijk kenmerk = behoefte aan depersonalisering richt zich niet tot de individuele toeschouwer, maar is bedoeld als middelpunt van publieke manifestaites

In 19^e nauwelijks initiatieven van overheid of vorstenhuis. Nationale monumenten werden vrijwel altijd gefinancierd via landelijke inzameling; Netwerk van plaatselijke comités De collecties duurden minstens enkele jaren, tot 10 jaar toe.

De Ned afkeer van standbeelden wordt zowel door contemporaine als latere kunstcritici toegeschreven aan de zuinigheid, bescheidenheid, ongevoeligheid voor het grote gebaar en vooral aan de calvinistische weerzin tegen beeldenverering; vanaf de jaren ’40 toch in de ban van het gedenkteken

Tot 1750 slechts 5 standbeelden opgericht

Nationaal gedenkteken voor november 1813 te ’s Gravenhage geniet tegenwoordig geen landelijke bekendheid meer bij het grote publiek.(toch 1 vd belangrijkste in zijn soort / ook toen weinig bekend bij het grote publiek ) = nationaal-democratisch type

De classificatie van Nipperdey getoetst aan de Ned situatie à repetoire is veel schraler dan in Dtsland

Oranjevorsten gebruikten stbeelden niet om prestige op te krikken, wel veel bustes voor eigen paleizen

Vb geen beeld voor Willem III tot 1921 (terwijl 6 stbeelden in Engeland in 19e)

2) Nat-herdenkingskerk: nooit plannen

meest nationale gevoelswaarde = Nieuwe kerk te Delft (grafkelder Oranjkhuis, praalgraf Willem de Zwijger)

3)nat- democratisch: weinig monumenten, geen populariteit

1813 herinnering aan het herstel vd onafhankelijkheid (’s gravenhage)

1830/31 Herinnering aan den Volksgeest (Naatje-in de volksmond / vrouwenfiguur die de eendracht symboliseert à mikpunt van volkshumor, men dacht aan de vernedering ipv de eendracht à gesloopt toen trambaan verlegd werd

Ook gedenktekens voor kunstenaars, schrijvers, wetenschappers, polici, verdienstelijke vaderlanders

Enig landelijk overzicht voor schrijvers à meest tussen 1950- 1979

Jarenlange landelijke inzamelingen zijn uitzondering geworden – bescheiden afmetingen- weinig opvallende plaats

Nieuw verschijnsel van particuliere en speciale musea voor nog levende ambachtelijk-realistische tekenaars en schilders (vb Anton Pieck)

= nieuw type kunstenaar = tegenpool van het in de 19^e geadoreerde genie

Bij volgende voorwaarden : Niet alleen de uitgebeelde persoon of gebeurtenis, maar ook het gedenkteken zelf moet een nationale allure hebben, wil er van een nationaal monument sprake zijn. Goed aanknopingspunt bij het bepalen vd nationale gevoelswaarde ten tijde van de oprichting vormt de financiering (landelijke inzameling) Het monument moet zich op een opvallende plaats bevinden en plechtig onthuld zijn

Slechts 2 van de 5 types van Nipperdey zijn in A’dam vertegenwoordigd: het nationaal-democratisch en het historisch-cultureel type

In A’dam is gedurende de 19^e geen enkel standbeeld voor een lid van het oranjehuis opgericht

In de Stedemaagd presenteert de stad zich heel nadrukkelijk (boegbeeld van het voormalige raadhuis)

Mogelijk symbolisch gebaar in verband met de Paleis-raadhuiskwestie

Alle monumenten met een nationale gevoelswaarde accentueren tegelijk de betekenis van de stad. Ook standbeelden voor nationale helden hebben dat uitstralingseffect: de stad deelt in hun luister

Sebstbedenkmalungsarroganz vanaf 1922 flinke bedragen voor opdrachten aan plaatselijke kunstenaars

In wezen elk gedenkteken omdat het behalve memento ook als decoratie dient.

Het kan verschillende boodschappen uitdragen die niet per se met de bedoeling van de initiatiefnemer overeen moeten stemmen

Vondel en Rembrandt zijn beide vb van multifunctioneel monument