(leereenheid 1)
Wat is historiografie?
Historiografie of geschiedschrijving is de geschreven interpretatie van het verleden. Een heel groot gedeelte van het verleden is volledig onbekend omdat het letterlijk en figuurlijk spoorloos verdwenen is. Geschiedschrijving is altijd een interpretatie. De historicus maakt een keuze uit het tot zijn beschikking staande materiaal. Een zekere mate van subjectiviteit zal onvermijdelijk zijn omdat de geschiedschrijver de materie vanuit zijn eigen wereld, vanuit zijn eigen opvattingen en zijn maatschappelijk zijn benaderd.
Vormen van geschiedschrijving en visies op de Opstand.
Jan Romein (1893-1962) onderscheidde zes fasen in de beeldvorming van de geschiedschrijving:
In de laat-middeleeuwse historiografie was de kroniek, die een chronologische opsomming gaf van wat er op één bepaalde plaats gebeurde, een geliefd genre. Onder invloed van de renaissance veranderde de historiografie in de zestiende en volgende eeuwen fundamenteel.
Memoralistische werken, politiek-filosofische werken en historisch-geografische werken, meestal niet door geestelijken maar door leken geschreven, zagen het licht. De boekdrukkunst maakte een brede en aanhoudende verspreiding mogelijk. Al in de 17de eeuw was de Opstand een geliefd onderwerp. Tijdgenoten gaven aan de Opstand twee betekenissen:
Deze themas komen ook terug bij de twee grote 17de-eeuwse schrijvers Hugo de Groot (1583-1645) en Pieter Cornelisz. Hooft (1581-1647). Dit waren schrijvers uit de 4de fase.
Ook Jan Wagenaar (1709-1773) past nog in dit rijtje met zijn 21-delige Vaderlandse Historie.
In de 19de eeuw verlangde de romantiek een scherp omlijnd beeld; een overzicht van een hanteerbare omvang (vijfde fase). Hieraan voldeed de Amerkikaan Motley in 1856 met The Rise of the Dutch Republic (1555-1584). Sedertdien waren er bijna geen geschiedschrijvers meer die het nog hadden aangedurfd om een algemene geschiedenis over de hele Opstand te schrijven.
De antirevolutionair en conservatieve staatsman G. Groen van Prinsterer (1801-1876) zag de Opstand als godsdienstoorlog met daarin een centrale rol voor de calvinisten. Ook R.C. Bakhuizen van den Brink (1810-1865), een protestants liberaal, sloot zich bij dit gekleurde beeld aan.
Het werk van de vader van de moderne Nederlandse historiografie, de Leidse historicus Robert Fruin (1823-1899) had een andere strekking, Hij benadrukte vooral dat de Spaanse regering vreemd en anti-nationaal was, en dat alle inwoners, katholieken inbegrepen, streden voor het behoud van oude rechten. Fruin introduceerde een nieuwe werkwijze; de onpartijdigheid, middels objectief onderzoek. Fruin kende veel navolging hetgeen echter niet leidde tot minder historiografische tegenstellingen. De historiografie raakte zelfs in zekere mate verzuild.
Pieter Geyl (1887-1966) propageerde de Groot-Nederlandse gedachte, die de Nederlandse gewesten beschouwde als gehorende tot één gemeenschappelijke (16de-eeuwse) stam, met één taal en één cultuur.
Daar waar Bakhuizen nog meende dat de adel tijdens de Opstand gedegenereerd en passief geweest was werd dit door Enno van Gelder (1889-1973) ontkracht. Van Gelder ging echter zover dat hij de Opstand vergeleek met de Tweede Wereldoorlog hetgeen de Nijmeegse hoogleraar L.J. Rogier (1894-1974) een gevaarlijke wijze van voorstellen vond.
De katholiek Rogier kwam tevens tot een herwaardering van de rol van de katholieken in de Opstand. Zo bleef de verzuiling in de geschiedschrijving bestaan en was er vaak sprake van een vorm van politieke en religieuze geschiedschrijving omtrent de Opstand.
Later werd meer de nadruk gelegd op de invloed van de wereldeconomie op de sociale en politieke processen.
De Belgische historicus H. Pirenne (1862-1935) had in zijn Histoire de Belgique (1900-1932) vooral oog voor de stedelijke welgestelden die in zijn ogen uit louter economische overwegingen voor het calvinisme kozen. De katholieke leer had de vrije handelsuitoefening immers sterk beknot en er was een verbod op het maken van winst.
De marxist Erich Kuttner stelde in zijn Het hongerjaar 1566 (1946) dat de wanhoop en de honger het proletariaat tot de Opstand had gedreven. Daartegenover stelde H. van der Wee in 1968 juist dat armoede tot geestelijke afstomping, tot fatalisme en immobilisme leidt, terwijl betere levenscondities, door grotere onafhankelijkheid, het individualisme en rationalisme prikkelen en de kritische instelling der massa verscherpen.
In de tweede helft van de jaren zestig kwam de sociale geschiedschrijving naar boven door de opkomst van allerlei emancipatiebewegingen. Een representant hiervan is de historicus H. Soly, met zijn bijdrage in de Geschiedenis van Vlaanderen.
In de loop van de jaren tachtig ontstond de cultuur- en mentaliteitsgeschiedenis met een sterke invloed vanuit de franse school van de Annales.
De Engelsman S. Schama heeft dit thema zijdelings aangesneden in zijn omstreden werk Overvloed en onbehagen. De Nederlandse cultuur in de Gouden Eeuw.
Schama is een narrativistische geschiedschrijver. Hij bekommerde zich minder strikt om een wetenschappelijke benadering, maar wil vooral een boeiend verhaal schrijven waarbij beeldvorming niet wordt geschuwd. Schama legt bijvoorbeeld een verband tussen de strijd tegen het water en de Opstand (ondanks dat deze in Brabant en Vlaanderen is begonnen).
Het probleem van de synthese in de geschiedschrijving
Na de zesde fase van Jan Romein moet er eigenlijk een zevende fase komen waarin een meer wetenschappelijk verantwoord totaalbeeld ontstaat (de synthese).
Deze synthese wordt echter door een aantal factoren bemoeilijkt:
De Franse historicus F. Braudel introduceerde de gelaagd-structuralistische
beschouwingswijze. Hij onderscheidt drie tijdslagen, waarin de geschiedenis
zich afspeelt:
Braudels concepten waren in de jaren 70 populair maar ondervinden tegenwoordig
steeds meer tegenwind.
Dit is geen officiële site van de Open Universiteit Nederland
correcties, opmerkingen of aanvullingen zijn altijd welkom
P.C.J. Ruigrok (2000)