Het wereldbeeld vernieuwd

Inleiding

16e eeuw is een van de meest roerige in de geschiedenis van Europa:

Reformatie: hervorming van de christelijke godsdienst.

Renaissance: oriëntering op het voorbeeld van de klassieken.

Geografische expansie: de ontdekking en exploitatie van andere werelddelen leidt uiteindelijk tot een relativering van het eigen cultuurbesef.

Wetenschappelijke revolutie: de fundamentele vernieuwing van de natuurwetenschap (1500-1800).

• Nieuwe natuurwetenschappelijke inzichten resulteren in een wijziging van het wereldbeeld.
• Introductie van nieuwe methoden van wetenschappelijk onderzoek: waarneming, herhaalbare experimenten en mathematische beschrijving van de werkelijkheid.

Het geocentrisch wereldbeeld (aarde in het middelpunt)

Gebaseerd op de theorieën van Aristoteles (384-322 v. Chr.) en Ptolemaeus (100-178 n. Chr.) en beïnvloed door twee vooropgezette meningen:

De staat van zijn is gescheiden en verheven boven de staat van worden; alleen een toestand van onveranderlijkheid is volmaakt.

De cirkel is de volmaakte figuur, de bol het volmaakte lichaam. De eenparige cirkelbeweging benadert de volkomenheid van onveranderlijke rust het meest.

Het oude wereldbeeld

De aarde staat onbeweeglijk in het middelpunt van het universum.

De hemellichamen draaien rond de aarde en beschrijven zuivere, cirkelvormige banen.

Het universum wordt begrensd door de sfeer (bol) van vaste sterren die in tegenovergestelde richting van de planeten draaien. De sterren staan allen op dezelfde afstand van de aarde.

In het ondermaanse heersen veranderlijkheid en vergankelijkheid; het bovenmaanse wordt gekenmerkt door onveranderlijkheid en onvergankelijkheid.

In het ondermaanse gaan alle zware lichamen (aarde of water) in een rechtlijnige beweging naar het middelpunt van de aarde. De lichte lichamen (vuur of lucht) bewegen zich in rechte lijn naar de hemel. De hemellichamen in het bovenmaanse zijn samengesteld uit een vijfde element en bewegen zich in een gelijkmatige cirkelvormige beweging.

Van geocentrisch naar heliocentrisch wereldbeeld (zon in het middelpunt)

Nicolaus Copernicus (1473-1543)
De revolutionibus orbium coelestium (over de omloopbewegingen van de hemellichamen, 1543).

Heliocentrisch wereldbeeld:

• De aarde verkeert niet in een toestand van rust, maar draait in 24u om haar as.
• De zon staat in het middelpunt van het universum; de aarde en de planeten beschrijven een cirkelvormige baan om de zon.
• De maan beschrijft een cirkelvormige baan om de aarde.
• De beweging van de sterren is slechts schijn.

Voordeel van het heliocentrische stelsel:

• Eenvoudiger verklaring van het periodiek teruglopen van de planeten t.o.v. van de sterren.
• Epycikels van Ptolemaeus worden overbodig.

Reactie: de herziening van het overgeleverde wereldbeeld kreeg geen bijval van kerkelijke autoriteiten (o.a. Luther).

Thomas Digges (1545-1595)
A perfit description of the caelestiall orbes (1576).

Sterren niet allen op dezelfde afstand van de aarde, maar verspreid door de buitenste sfeer, die onbeweeglijk is en zich tot het oneindige uitstrekt (universum is onbegrensd).

De buitenste sfeer is identiek met de hemel, zetel van God en verblijfplaats van engelen.

Giordano Bruno (1548-1600)
De linfinito universo e mondi (over het oneindige universum en werelden, 1584).

Door speculatief denken (niet door astronomisch-mathematisch onderzoek):

• Het universum is oneindig en heeft dus geen welbepaald middelpunt.
• De sterren zijn oneindig talrijk en verspreid in de oneindige ruimte.
• Er is een oneindig aantal werelden.
• Verandering is niet beperkt tot het ondermaanse en niet een teken van onvolmaaktheid.

Bruno stierf na acht jaren gevangenis op de brandstapel op beschuldiging van ketterij.

Tycho Brahe (1546-1601)
Astronomiae instauratae progymnasmata (voorbereidingen vernieuwde sterrenkunde, 1588/1602).

Compromis tussen Copernicus en Ptolemaeus:

• Aarde onbeweeglijk in het centrum, waaromheen maan en zon draaien.
• Planeten draaien om de zon.

Brahe is echter vooral belangrijk als observator. Hij ondermijnde door observaties het oude geloof dat de ruimte buiten de sfeer van de maan geen veranderingen kende en maakt komaf met het geloof in materiele (kristallen) sferen. Werkt leter in Praag samen met Kepler.

Johannes Kepler (1571-1630)
Astronomia nova (nieuwe sterrenkunde, 1609).

Drie wetten:

1. Een planeet beschrijft geen cirkelvormige, maar een ellipsvormige baan om de zon.
2. De verbindingslijn (voerstraal) tussen zon en planeet beschrijft in gelijke tijden gelijke oppervlakten (perken).
3. Harmonische wet.

Kepler kwam tot zijn bijstelling van de theorie van Copernicus door de discrepantie die hij vond tussen de positie van Mars, zoals hij die berekend had op basis van deze theorie, en diens positie volgens de waarnemingen van Brahe.

Galileo Galilei (1564-1642)

Verslag van zijn ontdekkingen met de telescoop:

• Naast de bekende, met het blote oog waarneembare sterren blijken er nog vele andere te bestaan.
• De sterren schijnen voor het blote oog groter dan in de waarneming door een telescoop.
• Het oppervlak van de maan is niet glad.
• Het oppervlak van de zon vertoont bewegende vlekken.
• Jupiter heeft vier manen.
• Venus heeft, zoals de maan, schijngestalten. In deze laatste ontdekking zag Galilei een bevestiging van de juistheid van de heliocentrische theorie van Copernicus.

Reactie: In 1616 werd het propageren van het heliocentrisch wereldbeeld door de katholieke kerk verboden. Galilei mocht het nog wel als hypothese presenteren. In zijn Dialogo kan hij achter zijn persoonlijke voorkeur niet verhullen, zodat hij door de inquisitie van ketterij beschuldigd wordt en gedwongen zijn these te herroepen.

Galilei nam geen duidelijke stelling tegenover de vraag of het universum eindig dan wel oneindig is. Hij verwerpt de opvatting dat alle sterren zich in dezelfde sfeer bevinden, en stelt verder dat de vorm van het universum niet vaststaat zodat uitspraken over een middelpunt voorbarig zijn.

Argumenten van Galilei en anderen betreffen bewegingsleer

Aristoteles: in het ondermaanse gelden andere wetten dan in het bovenmaanse.

• Onderscheid wed reeds door Kepler terzijde geschoven. Ook voor het bovenmaanse gaat men nu uit van rechtlijnige bewegingen die onder invloed van krachtenvelden worden afgebogen.
• Ook waarnemingen van kometen die zich buiten de aardse atmosfeer bewegen en de ontdekking van een nieuwe ster vormen een aantasting.

Aristoteles: een beweging heeft een bewegende kracht nodig als oorzaak en de beweging houdt op als die kracht verdwijnt.

Dit wordt weerlegd door de traagheidsopvatting die in aanzet door Galilei werd geformuleerd, en door Newton verder uitgewerkt.

Isaac Newton (1642-1727)
Philosophiae naturalis principia mathematica (wiskundige beginselen van de natuurwetenschap, 1687).

Synthese van de ontwikkelingen in astronomie en mechanica. Newton biedt in de principia één verklaring voor zowel de bewegingen op aarde als daarbuiten; dezelfde natuurwetten gelden in het boven- én ondermaanse:

• Traagheidswet; elk lichaam volhardt in zijn toestand van rust of eenparige rechtlijnige beweging, behalve wanneer het door de werking van krachten wordt gedwongen die toestand te wijzigen.
• Verandering in beweging is evenredig met de kracht die wordt uitgeoefend, en heeft plaats volgens de rechte lijn waarlangs die kracht werkt.
• Wet van actie en reactie

Uit deze drie wetten leidt Newton de wet van algemene gravitatie af, waarmee het mogelijk wordt bewegingen van planeten, banen van kometen, afplatting van de roterende aarde en de getijden van de oceanen te verklaren. Newtons mechanica verdrong de mechanistische visie van René Descartes (1596-1650).

Het wereldbeeld vernieuwd

Mechanisering van het wereldbeeld vindt haar voltooiing met de publicatie van Newtons Principia.
Voordien werd de wereld gezien als een groot mechanisme.

Deze vaststelling behoeft echter enige nuancering omdat:

• Newton de gravitatiewet beschouwde als een door God ingestelde wet.
• Hij van mening was dat God van tijd tot tijd moet ingrijpen om het cumulatief effect van de storingen die de planeten in elkaar bewegingen veroorzaken, te corrigeren.

Voor de tijdgenoten betekende de introductie van de gravitatiekracht echter:

• Een stap terug in de mechanisering van het wereldbeeld in t.o.v. de fysica van Descartes. Omdat de gravitatiekracht niet te herleiden viel tot de beweging van materiele deeltjes met uitgebreidheid als eigenschap, had zij iets geheimzinnigs (bewijs voor het bestaan van God).
• Volgens anderen was het onmechanistische karakter van deze gravitatie een reden om de nieuwe mechanica te verwerpen (Huygens, Leibniz, Fontenelle).

De astronomische ontdekkingen die de formulering van de relativiteitstheorie voorafgaan brachten geen ingrijpende wijzigingen teweeg in dit wereldbeeld. Het ging slechts om verbeteringen en aanvullingen:

Edmund Halley (1656-1742): de sterren hebben geen vaste positie aan de hemel, maar verplaatsen zich langzaam. Verder stelde men vast dat de afstand tot de sterren veel groter was dan gedacht.

Bernard le Bovier de Fontenelle (1657-1757): schreef over de mogelijke veelheid van werelden; de uniciteit van de aarde werd niet langer zonder meer erkend.

Christiaan Huygens (1629-1695): speculeerde reeds over mogelijk leven op andere planeten.

Laplace (1749-1827) toonde aan dat de storingen in bewegingen van planeten feitelijk geen storingen zijn, en zich periodiek voordoen. Zij zijn te verklaren met de wetten van de mechanica en hebben geen correctie van een God nodig.

Barok, etiket op een tijdperk

Inleiding

Uitgangspunt van dit hoofdstuk is de vraag of de term barok als kunsthistorisch periodebegrip bruikbaar is. In de film wordt de stijl van de barok gedefinieerd door hem af te zetten tegen voorafgaande (kunst)stromingen. Terwille van de helderheid wordt de barok beperkt tot de Italiaanse schilder- en beeldhouwkunst. In die zin fungeert de Italiaanse barok als toetssteen bij de behandeling van de Franse en Nederlandse kunst in de zeventiende eeuw.
Bij het beschouwen van de barokperiode (17e eeuw) komt men tot de vaststelling dat er vaak meer verschillen zijn dan overeenkomsten; in de behandelde landen waren er verschillen in de functie van de kunst. In de film worden de kunsten vooral beschouwd in het licht van de veranderende religieuze opvattingen en staatkundige ontwikkelingen.

Het voorspel van de barok in Italië

Kunst van de renaissance

Kennis en toepassing van het lineair perspectief.

Kennis van de anatomie van het menselijk lichaam en toepassing daarvan.

De kunstenaar gebruikt deze kennis om de historia (tafereel, Leon Battista Alberti) weer te geven in een harmonische compositie.

Maniërisme

Anatomie van de menselijke figuren is verwrongen; houding is gekunsteld en onnatuurlijk.

De figuren bevinden zich niet in een duidelijk gedefinieerde ruimte, maar lijken te zweven.

Stereotype gelaatsuitdrukkingen; de variatie van het werk wordt uitgedrukt in de houding van de figuren en de plooival van hun kleding.

Kleurgebruik is niet natuurlijk.

De maniëristen willen vooral blijk geven van virtuositeit om het virtuoze (hoe kunstiger, hoe beter).

Contra-Maniera

Reactie op het maniërisme (medio 16e eeuw) van zowel kunstenaars als de katholieke kerk; Contra-Maniera en beeldbesluiten van het concilie van Trente (1563).

In feite een vereenvoudigd vorm van het maniërisme (zonder de gekunsteldheid van het maniërisme).

De stijl sluit aan bij de Contrareformatie waarmee de kerk zich wil profileren tegenover de protestantse kerken. Deze nieuwe koers wordt vastgelegd in beeldbesluiten.

Omstreeks 1600 loopt deze stroming op haar einde en ontstaat in Rome de barok.

De Italiaanse barok

Caravaggio (1573-1610) & Annibale Carracci (1560-1609) schilderkunst
Een vergelijking van de Graflegging van Caravaggio met de Kruisafneming van Pontormo brengt het volgende aan het licht:

• De anatomie van de menselijke figuren is correct weergegeven.
• De compositie is duidelijk.
• Het kleurgebruik is natuurlijk.
• De weergave van het verhaal wordt tot de hoofdzaken beperkt.
• Contrast tussen licht en donker (chiaroscuro) wordt versterkt.
• De figuren drukken verschillende emoties uit.
• Heiligen worden weergegeven als gewone mensen.
• Toeschouwer wordt direct betrokken.

Caravaggio en Carracci worden beschouwd als de belangrijkste vernieuwers van de Italiaanse kunst van de 17e eeuw. Caravaggio schildert in een naturalistische trant, terwijl Carracci meer idealiserend schildert.

Gianlorenzo Bernini (1598-1680) beeldhouwkust
Wordt beschouwd als de belangrijkste vernieuwer op het gebied van de bouwkunst en de beeldhouwkunst.

Als opperbouwmeester van de Sint-Pieter bepaalde hij het gezicht van de rooms-katholieke kerk na de Contrareformatie, waarbij zijn belangrijkste taak erin beston de Sint-Pieter tot een symbool te maken van de triomferende katholieke kerk. Dit weerspiegelt zich in:

• De centrale plaats die de troon van Petrus krijgt (voordien in een zijkapel) als uitdrukking van de positie van de paus als leider van de ware kerk.
• Een ander gevolg van de Contrareformatie is de verschuiving in de waardering voor bepaalde heiligen (Maria als maagdelijke moeder van Christus, nieuwe heiligen).

De barok in Frankrijk (classicisme)

Waar in Italië de rooms-katholieke kerk meestal optrad als opdrachtgever, was dat in Frankrijk de staat (Lodewijk XIV). Hier moest de kunst de absolute macht van de zonnekoning weerspiegelen en daartoe werd een nationale kunststijl ontwikkeld. De koning werd daarbij geadviseerd door zijn eerste minister Colbert.

De Académie Royale de Peinture et de Sculpture zocht naar een ware stijl die een zorgvuldig gekozen onderwerp verenigde met een perfecte stilistische uitvoering. Deze stijl was voor ieder talent aan te leren aan de hand van vaste regels waarvoor werd gesteund op de kunst van de antieken.

De Manufacture Royale des Meubles de la Couronne diende een nevendoel van de centralistische cultuurpolitiek; de stimulering van de nationale economie. Om de invoer van goederen (meubels en gebruiksvoorwerpen) die ook in Frankrijk konden worden gemaakt te stoppen, werden werkplaatsen opgericht (oa in de werkplaats van de familie Gobelin). Om te komen tot een nationale stijl werd de productie onder de hoede van Charles le Brun gebracht die alle producten ontwierp of minstens de voorgelegde ontwerpen goedkeurde.

Om ook bouwwerken te kunnen inpassen in deze nationale stijl werd de Académie Royale dArchitecture opgericht die streefde naar vaste regels, gebaseerd op de bouwkunst van de klassieke oudheid.

De barok in de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden

De republiek verschilde in religieus en staatkundig opzicht van Italië en Frankrijk.

De invloed van het calvinisme, dat de nadruk legt op de verkondiging van het geloof door het woord, betekende dat de kerk als opdrachtgever wegviel. Het ontbreken van een centrale staatsmacht betekende tevens dat ook van deze kant weinig opdrachten verwacht konden worden.

In tegenstelling tot de rest van Europa kon een kunstenaar hier ook uit eigen beweging werken uitvoeren. Daardoor vertoonde een ander karakter dan de kerkelijke Italiaanse of de classicistische Franse kunst:

• Het formaat van de werken was minder monumentaal.
• De onderwerpen die men uitwerkte richtten zin qua thema vooral op de burgerij.
• Het werken voor de vrije markt bevorderde een zekere mate van specialisatie (landschap, stilleven, genrestuk, enz).

De Noordnederlandse schilderkunst kenmerkt zich door een groot realisme in de weergave en zet zich daarmee af tegen de maniëristische stijl. Dit realisme betekent echte niet de dagelijkse werkelijkheid zuiver in beeld werd gebracht. Het feit dat kunstenaars een eigen stijl ontwikkelde, betekende ook dat er inde republiek geen nationale stijl tot stand kon komen. De schilderkunst onderscheidde zich in onderwerpen en uitvoering terwijl er tegelijk sprake was van een sterk ontwikkelde individuele stijl.

Expansie en einde van de barok

De barok had invloed op andere kunstvormen en werd buiten Europa verbreid. Zo is de barokstijl terug te vinden in de kerkbouw van overzeese koloniën. In de 18e eeuw gaat de barok dan over in het rococo, een stijl waarbij de theatrale effecten een doel op zichzelf worden.

De bruikbaarheid van de term barok als kunsthistorisch periodebegrip

Het is moeilijk om voor de barok algemene, stilistische en thematische kenmerken aan te geven.

Algemeen wordt de barok wel gekenmerkt door een groot naturalisme, maar de stijl waarin dit vorm krijgt is tegelijk in elk land zeer verschillend. De kerkelijke Italiaanse kunst, de classicistische Franse hofkunst en het Hollands realisme hebben stilistisch weinig met elkaar gemeen.

Het gebruik van de term als periodebegrip wordt vooral gerechtvaardigd door het feit dat overal in Europa omstreeks dezelfde tijd (begin 17e eeuw) een nieuwe beeldtaal opgang maakt, om tenslotte omstreeks dezelfde tijd (eind 17e eeuw) plaats te maken voor een nieuwe beeldtaal.

De Poolse kunsthistoricus Jan Bialostocki tracht te beschrijven wat de kunst in de zeventiende eeuw met elkaar verbindt om de legitimiteit van de term barok als periodebegrip te bevestigen.

De kunst tussen 1600 en 1700 verschilt duidelijk van de kunst voor 1600 en die na 1700.

Ondanks de stijlverschillen in de verschillende Europese landen bestaat er een belangrijk punt van overeenkomst; de Europese kunst van de 17e eeuw is symbolisch (verwijst naar een idee) en retorisch (probeert emotie op te wekken).