OPERA: Twaalf opera's als spiegel van hun tijd

Monteverdi - Il ritorno d'Ulisse in patria (1641)

1. ontstaan opera
Begin opera: 1600 - pastoraal drama Euridice, libretto van Ottavio Rinuccini en muziek van hofcomponisten Jacopo Peri en Fiulio Caccini. Verhaal van mythische Orpheus, ook Christusmythe met lijden, dood en wederopstanding. Vormgeven aan humanistische idealen.

Camerata - bijeenkomst van groep dichters, musici en geleerde amateurs bij Giovanni Bardi di Vernio

Aan eind 16^e eeuw worden talloze academies gesticht in navolging van Plato en Socrates. Herontdekking van literatuur en filosofie van de oudheid.

Cosimo I de Medici - stichter eerste Accademia (Fiorentina) in 1548: taken: 1. Organiseren feestelijkheden aan hof, 2. Vertalingen oude Griekse en Romeinse teksten en toneelstukken

In navolging hiervan vormde zich bij Bardi een groep van geleerden en amateurs met belangstelling voor Griekse muziek en tragedie. Girolamo Mei (Florentijns edelman) was de geestelijk vader van de Camerata. Aanhanger van neoplatoonse humanisme; Toscaans dialect zou ware opvolger van het Latijn zijn, filologische studies daarnaar; maakte studie van alle Griekse en Romeinse muziektraktaten die voorhanden waren

Poetica - Aristoteles: natuurlijke harmonie tussen poëzie en tragedie.
Daardoor oorlogverklaring aan eeuwenoude polyfonie in de Franco-Vlaamse traditie, waarin verschillende stemmen en teksten tegelijk klinken. Dit niet in troubadoursliederen (12^e eeuw), frottola en ballata (14^e en 15^e eeuw. Monodie = solozang.

Groep rond Jacopo Corsi (1561-1602)
Geen herleving van de oude Griekse muziek, maar proberen tot een nieuwe rangorde te komen, gebaseerd op eigen ideeën omtrent de klassieke verhouding tussen poëzie en muziek. Niet louter imitatie, maar interpretatie.

Voorlopers en ontwikkelingen
Basso continuto techniek = Eén stem neemt de gezongen tekstvoordracht op zich, terwijl een of meerdere tokkel- of toetsinstrumenten voor de harmonische begeleiding zorgen. Zeer beknopte notatie van een begeleide muziekpartij, uitgevoerd op een akkoordinstrument, alleen de bas genoteerd, andere akkoorden met cijfers en tekens aangegeven. Vooral bij madrigaal gebruikt.

Intermedio = tussenspel, ingelast tussen verschillende bedrijven in een toneelstuk.

Sacra raooresentazione = geestelijk toneel gebaseerd op de bijbel of op levens van heiligen, meestal in kerk gegeven.

La Pellegrina van Girolamo Bargagli

Recitar cantando of recitatief werd gezien als enige muzikale middel om de waarde van poëzie te herstellen.

Commedia dell'arte = Italiaan geïmproviseerd typenspel/invloed Spaanse toneel -> bepalend voor vormgeving libretto's en muziek. Hierdoor begint recitar cantando terrein te verliezen.

Toneelwetten Aristoteles:
1. eenheid van tijd
2. eenheid van plaats
3. eenheid van handeling

Bouw eerste operatheaters
Introductie hofopera's met Euridice: in opdracht van machthebbers geschreven muzikaal drama ter lering en vermaak van een select publiek van adellijke toeschouwers. Theater vaak klein en onderdeel van paleiscomplex

Venetië bakermat van opera als moderne kunstvorm, omdat Venetië geen centralistische macht had die het operavermaak binnen afgesloten muren kon houden. Vooraanstaande families beconcurreerden elkaar heftig en huurden loges in theaters van andere families om de concurrentie in de gaten te houden. Oogverblindende spektakels werden georganiseerd. Extreem hoge kosten toneelmachinerieën. Het aantal zangers en musici werd zo beperkt mogelijk gehouden. Koren werden geschrapt. Ook dans een bescheiden plaats.

Claudio Monteverdi in de beginfase van de opera

Sinds 1592 musicus aan hof te Mantua
3 opera's: Orfeo, Il ritorno … en l'incoronazine di Poppea
Ontwikkeling Monteverdi niet te volgen aan de hand van zijn opera's wel aan de hand van zijn madrigalen.
Pastorale onderwerpen in de Italiaanse opera leken snel uitgeput, steeds meer vreemde elementen werden toegevoegd, zoals bijpersonages. Ook toevoeging magische en mythologische elementen. Interesse verschuift naar historische onderwerpen.

Il ritorno

Terugkeer Odysseus op Ithaca na de val van Troje. Hij is 20 jaar weggebleven van zijn vrouw Penelope. Monteverdi schrapte een groot deel van de koren voor nimfen en sirenen, omdat hij voornamelijk geïnteresseerd was in de menselijke personages en hun emoties.

Proloog: vierstemmige sinfonia, 4 allegorische personages: humana fragilita, Tempo, Fortuna en Amore (Hf = Odysseus zelf)

Eerste Akte: 2 scènes spil van akte: klaagzang van Penelope treurend om afwezigheid van Odysseus en monoloog van Odysseus als hij wakker wordt op strand van Ithaca

Tweede akte: Telemachos en drie vrijers van Penelope. Bel.scènes duel tussen profiteur Iros en als oude man verklede Odysseus en de dood van de drie vrijers. Gebruik stile concitato, muzikale techniek door Monteverdi ontworpen.

Derde akte: klaagzang Iros, genre tragikomedie

Vernieuwende elementen in "Il ritorno" :

• proloog is een echte inleiding op drama dat volgt
• ontwikkeling in de persoonlijkheden
• 2 hoofdpersonages krijgen ander paar als tegenspelers
• duidelijke scheiding goden- en mensenwereld
• invloed tragikomedie

Verhouding woord-muziek -> vocale lijnen niet alleen ondersteund door baslijn, maar ook een tussenspel. Baslijn geeft ook ritmisch patroon en woordaccentuering aan.

Stile concitato = opgewonden; molle = zacht; temperato = getemperd -> Monteverdi zag zichzelf als uitvinder stile concitato

Sinfonia -> aan begin van een akte of scène (sinfonia alta en sinfonia da guerra)
Ritornello -> midden in een scène

Voor het heden ten dage uitvoeren van oude muziek ontbreekt vrijwel altijd de schriftelijke uitleg of aanwijzingen bij de muziek. Bij de Il Ritorno specifiek:

• Het libretto van Badoaro bestaat uit 5 akten, terwijl de enige muzikale versie die bewaard is gebleven uit 3 akten bestaat.
• Het ontbreken van verschillende muzikale fragmenten. Door Badoaro wel geschreven maar door Monteverdi niet van muziek voorzien.
• Gebruik van verschillende stemsoorten, o.a. castraten