OPERA: Twaalf opera's als spiegels van hun tijd

Richard Wagner - Tristan und Isolde (1865)

Immense invloed op opera en theater

Vroege werken Wagner staan onder invloed van Duitse romantische opera's en bevatten afzonderlijke muzikale delen, scheiding niet zo duidelijk als bij Italiaanse opera.

Tristan werd gecomponeerd binnen 5 jaar (snel voor Wagners begrippen) en is qua inspiratie het meest intellectuele en emtoionele werk van Wagner. Onmogelijke liefde voor Mathilde.

Invloed van Schopenhauer - Die Welt als Wille und Vorstellung

Wagner is een van de weinige componisten die libretto en muziek zelf schreven.

Tristan und Isolde
1^e akte - Isolde
2^e akte - beide geliefden
3^e akte - Tristan

Tekst en bronnen
Nadruk op innerlijke handeling, drama van de gevoelens van personen.

Belangrijkste bron: Middelhoogduitse epische gedicht van Gottfried von Strassburg (1210).
Moderne Duitse vertaling van Hermann Kurtz. Gedetailleerde en repeterende vertelling. Personages tot een minimum teruggebracht. Kleine maar belangrijk rol voor koor: exponent van uiterlijke wereld met sociale verplichtingen en gebruiken, tegendeel van innerlijke liefdewereld.

Kenmerken
Calderon de la Barca -> spaanse toneelschrijver - 'auto' transcendente waarheid achter de immanente handeling - auto is spaans voor Duitse Handlung of drama.

Voorstelling van conflict tussen publieke waarden en persoonlijke emotie. Hartstocht verliest het van het eergevoel. Tristan en Isolde zijn mythische wezens, belichamingen van extreme emoties.

Dramaturgie
Overheersing van de innerlijke psychologische handeling -> drinken van de liefdesdrank in de eerste akte. Gevecht moet komen om te komen tot de zelfkennis die een eerste vereiste is geworden om te mogen sterven en eindelijk het nirwana te bereiken.

Muzikale taal
Dahlhaus stelt dat de verstrengeling van tekst en muziek deel uitmaakt van Wagners techniek van de 'kunst van de overgang' die naar zijn mening zijn 'mooiste en diepste kunst' was.

De tweede van twee opeenvolgende secties herhaalt de eerste, maar introduceert ook een nieuw idee, dat op zijn beurt wordt gerecapituleerd en uitgebreid.

Het tonale schema van Tristan maakt gebruik van de spanning tussen C-groot (toonaard van de dag) en As-groot (toonaard van de nacht). Vermijding E-groot (vervulling van de liefde) halverwege C- en As-groot.

'Tristan-akkoord'-> tonale dubbelzinnigheid, kan als een of als ander gelezen worden, maar nooit als beide tegelijk (zie eend/konijn voorbeeld). Deze muzikale dubbelzinnigheid past Wagner toe in de motieven die zijn basismateriaal vormen.

Motieven met allegorische implicaties (Dag en Nacht) zijn minder flexibel dan motieven die verbonden worden met emoties als Pijn en Verlangen. De versmelting van melodische en harmonische ruimte betekent een gedenkwaardige breuk met het hierarchische systeem van de klassieke tonaliteit.

Liefde en dood
Geen conventionele liefdesgeschiedenis. Het is een liefde die niet kan en wil beantwoorden aan de eisen van maatschappij, gezin, nageslacht. Tristan is misschien te beschouwen als een toppunt van romantiek, iedere verzoening met de werkelijkheid van de wereld wordt prijsgegeven voor de diepere waarheid van het innerlijke landschap van de psyche, een wereld van dromen en fantasie die onverenigbaar is met de waarden van de Dag.

Tristan en Isolde willen niet alleen zichzelf transcenderen maar ook de materiele wereld zelf.

Culturele context
Invloeden op Tristan: pessimistische Schopenhauer, Plato, Calderon, Feuerbach, Saint-Simon, Goethe, Novalis en het boeddhisme.

Saint-Simon -> politieke vrijheid, lichamelijke vervulling en cultivering van schoonheid en sensualiteit.

Feuerbach -> vertegenwoordiger van de radicale bevrijding van het individu van de druk van remmende opvattingen die samenhangen met een geloof in autoriteit.

Schopenhauer kende groot belang toe aan de kunsten, waarvan hij de muziek de meest effectieve vond.

Tristan is uniek in de mate waarin het wordt gedragen door het orkest.

Uitvoering
Zware taak voor zangers -> constante dialoog met het orkest.

Decorontwerper Adolphe Appia -> enscenering niet gericht op uiterlijkheden maar op innerlijke leven van het drama (pas na dood Wagner). Volgens hem moest de enscenering eerst de muziek volgen, daarna pas de toneelaanwijzingen

Wieland Wagner -> revolutionaire producties in de jaren 50 en 60 in Bayreuth. Diens verinnerlijking van het drama, de concentratie op de karakterpsychologie en de muzikale uitwerking daarvan hebben niet alleen hun stempel gedrukt op de verdere operageschiedenis maar ook op de analytische manieren waarop opera's van alle tijden tegenwoordig ten tonele worden gebracht.

Invloed
Thomas Mann stelde dat Wagners psycholiseren in de muziek een griezelige voorafspiegeling was van Freud.

Tristan wees via expressionisme de weg naar extreme stilering en abstractie i.p.v. uiterlijke weergave.