OPERA: Twaalf opera's als spiegels van hun tijd

Georges Bizet - Carmen (1875)

Zucht naar elegance en verfijning in Franse opera bleef overheersen tot ver in de 20^e eeuw. Lichtere toets en grotere charme van de muziek dan uit andere taalgebieden.

Italianen -> vocale virtuositeit
Bij de Fransen werd de tekst nooit uit het oog verloren, gevolg:

• declamatorische Franse tekstbehandeling
• speciale zangstijl met aandacht voor articulatie en sterke nadruk op medeklinkers
• vocaliseren op klinkers paste niet in Franse traditie

Franse muziektheater was onderhevig aan wetten, die in hand waren van de overheid, die het combineerde met vergunningenbeleid.

Ontwikkeling genre
Foire -> jaarmarkt, markt, kermis, uitgegroeid tot ontmoetinscentra, gericht op vertier -> ontstaan kleine theatertjes

Divertissement comique -> 1678 -> mengeling komische dialogen, muziek en dans

Middels vergunningen ontstaan kleine komische operaatjes -> grote nadruk op tekst

1712 -> nouvel opera comique de Baxter et Saurin -> zang- en spreekverbod tijdens optreden, door muziek en volk overgenomen. In 1714 werd opera comique officieel erkend.
Vaudeville -> satirisch van aard, gebruik makend van oude, populaire melodieen
Piece à arriettes -> korte, lyrisch getinte komedie met nieuwe muziek

1^e originele opera comique -> La Parodie de Telemaque, roman van Fenelon, muziek van Gillier

Guerre des Bouffons
Opera seria -> serieus, maar daarussen komische intermezzo's
Opera buffa -> geheel komisch

Tweespalt in Frankrijk na opvoering La serva padrona van Pergolesi:
Voor- en tegenstanders van de Italiaanse invloed op het Franse operaleven, ook wel genaamd Guerre des Bouffons of komediantenoorlog. Strijd eindigde onbeslist, maar de opera comique kreeg daardoor een plaats naast de Academie Royale (grand opera).

Muzikaal amusement
Ontwikkeling opera comique -> Charles-Simon Favart (1710-1792), librettist en impresario, uitbouw pieces à ariettes tpt de comédie mêlée d'ariettes, luchtige licht romantische komedie met ingelaste liederen en aria's.

Adolphe Adam en Daniel François Esprit Auber, steunpilaren van de opera comique -> amusement voor het hele gezin, bijv. Manon Lescaut

Neergang genre
Bloei opera comique nam rond midden 19^e eeuw af. Grand Opéra bereikte een hoogtepunt met Giacomo Meyerbeer.

Novelle Carmen van Prosper Mérimée
Honoré de Balzac -> ontwikkeling nieuwe literaire stroming met gedetailleerde milieu- en situatieschilderingen

Mérimée -> jurist en archeoloog met literaire aspiraties

Opera Carmen
Kleurrijk en exotisch karakter -> sloot aan bij toenmalige heersende voorkeur voor exotisme

Idee van Carmen van Mérimée voor operalibretto kwam van Bizet zelf, geschreven door Meilhac en Halévy. Door tijdgenotern bekritiseerd omdat ze zoveel realisme uit novelle hadden overgenomen. Later kritiek juist dat ze het teveel zouden hebben afgezwakt om aan de conventies van de opera comique te voldoen. Geen van beide stellingen is echter helemaal waar., ze leverden juist de juiste raamvertelling af die Bizet nodig had.

Carmen was een vooral voor die tijd byzonder vrijgevochten vrouw, een outcast zelfs, volledig tegengesteld aan de toenmalige bourgeoisiementaliteit. De rol van picador Lucas werd uitgebreid naar die van Escamillo. In de persoon van Micaela werd een tegenwicht voor de voor die tijd absoluut asociale en verdorven Carmen geschreven.

Muziek en toneel
Geemancipeerde gedrag van Carmen en impulsiviteit van Don José leidden tot realistische scenes die tot dan toe nog niet waren voorgekomen op het Parijse toneel van de opera comique. Spaanse couleur locale werd gecreeerd middels scherpe karaktertekening met een minimum aan romantisering, melodieen met eeen sterke suggestie van hartstocht en sensualiteit.

Traditoneel soldatenkoor -> omzeild middels een koortje van straatkinderen met namaaksabels

Melodrama -> gesproken dialogen tegen een achtergrond van muzikale begeleiding

Afgezien van Micaela aria in de derde akte bevat Carmen geen traditionele solonummers, tenzij Carmens habanera als dusdanig aangemerkt moet worden. Escamillo's toreadorlied lijkt conventioneel maar eindigt in een flirt met Carmen en haar vriendinnen. Josés bloemenlied is een als lange climax opgebouwde solo als onderdeel van een duet José-Carmen.

Onmiskenbare relatie tussen de hoeveelheid dialogen en de dramtische structuur van de akten

Door in de vierde akte de dialogen geheel te weren luidde Bizet het einde in van de opera comique, ofwel van de traditie die gesproken dialogen met opera comique vereenzelvigde.

Eerste opvoeringen
Een happy end aan een opera comique hoefde niet, maar dit was wel het andere uiterste.

Uit het dramaturgisch inzicht van Bizet blijkt, dat hij overduidelijk zich niet aan de conventies en heersende normen en waarden wilde houden.

Galli-Marié -> voor altijd verbonden met Carmen vanwege de naar haar genoemde zangstem: een hoge mezzo-sopraan, op de rand van sopraan met een expressieve voordracht.

Verschillende versies
Wenen -> Bizet zou gesproken dialogen vervangen door recitatieven (1875), vanwege diens dood werd de taak overgenomen door Guiraud. In deze bewerking maakte Carmen een internationale triomftocht.

Momenteel zijn er drie verschillende partituren:

1. Choudens 1875 met gesproken dialogen
2. Choudens 1877 met toevoeging recitatieven van Guiraud
3. Bärenreiter 1964 van musicoloog Fritz Oeser, teruggrijpend op gevonden kopieen van oorspronkelijk manuscript, de overcomplete versie.

Deze laatste zou dus eigenlijk het dichtst bij de bedoelingen van Bizet moeten komen, maar zeker is dat niet omdat niet duidelijk is wat Bizet zelf geschrapt zou hebben.

Belangrijkste verschil tussen 1 en 2, afgezien van de recitatieven, is het weglaten van twee brokken muziek: 1 Scene et Pantomime: Micaela vraagt op plein aan soldaten waar Don José zich bevindt 2 moment waarop Don José en Escamillo elkaar te lijf gaan (erg onwaarschijnlijk, omdat Don José als winnaar uit de strijd komt).

Aan dirigenten van nu is het om samen met de regisseur een eigen versie van Carmen op het toneel te brengen die zo veel mogelijk recht doet aan de muziek van Bizet.

Trouw aan de partituur levert niet altijd de beste voorstelling op.