De Middeleeuwse Ideeënwereld

Hoofdstuk 4 - Engelen en demonen

Honorius Augustudonensis - Elucidarium (begin 12^e eeuw) -theologisch handboek.

Beschermengelen of persoonsgebonden engelen al in OT en NT vermeld. Hoewel stevig theologisch verankerd hebben beschermengelen nooit tot een uitgebreide cultus geleid, i.t.t. de Romeinse genii en huisgoden.

Thomas van Aquino: per mens één voor hem bestemde engel

Onderscheid:
- engelen - demonen
- theologisch-dogmatische uiteenzettingen en voorstellingen binnen de alledaagse geloofswereld

Angelologie en demonologie.

Engelen
Het tekstkritisch onderzoek van de bijbel stelde tot aan de renaissance weinig voor. Grieks, Hebreeuws, Arabisch en Aramees werden niet geleerd en het duurde tot in de 14^e eeuw voor deze talen aan de universiteit werden gedoceerd. De Latijnse bijbelvertaling de Vulgaat domineerde het denken volledig.

Het gebrek aan kennis van de goden- en geestenwereld is terug te wijzen op het strakke monotheïstisch keurslijf van de joodse godsdienst. De joden hadden door de eeuwen heen alle verwijzingen naar eventuele meerdere goden uit hun geschriften verwijderd.

Oorsprong engelen:
Augustinus als meest gezaghebbende bron. Creatie van engelen in de schepping voor die van de mens.

Bonaventura - Breviloquium - ontstaan van de wereld, engelen een van de drie hoofdcategorieën naast die van de mens en al het lichamelijke zonder ziel.

Engelen -> lichamelijkheid en materialiteit
Volgens Griekse kerkvaders -> etherische lichamen
Volgens Bonaventura -> samengestelde wezens, waarin een actief en passief element aanwezig is.

De caelesti hierarchia - over de hemelse hiërarchie, tractaat over engelen. Dionysius

Seraphim - serafijnen
Cherubim- cherubijnen
Throni - tronen
Dominationes - heerschappijen
Virtutes - machten
Potestates - krachten
Principatus - vorstendommen
Archangeli - aartsengelen
Angeli - engelen

Aparte positie Gabriël, Michaël en Rafaël. Engelvorsten.

Spelend met drietallen schrijft Bonaventura alle engelen de volgende eigenschappen toe:
- perspicacitas - scherpzinnigheid
- officiosita - dienstbetrachting
- virtus - krachtdadigheid

Er zijn sporen van een engelencultus in de vroege ME. Bernardus van Clairvaux was een vurige engelenvereerder, ze hadden immers een verwantschap met de mens, de meest zuiveren onder de mensen dan wel.

Thomas ontkent dat engelen individuen zijn.

In aristotelisch-scholastieke termen vormen de engelen de doeloorzaak van de beweging der hemellichamen.

Demonen
De grillige toornige God werd in de loop van de joodse geschiedenis steeds meer omgevormd tot een goede God, hetgeen de christenen overnamen. Er was echter geen bevredigende verklaring voor het bestaan van het kwaad te vinden -> zo kwam men tot de "gevallen engelen". De ME mens zoekt de tot demonen geworden engelen onder de aarde en in de luchtlagen erboven.

Door deze gevallen engelen los te koppelen van het bestaan van de mens, kon de zondeval toegeschreven worden aan de duivel.

Alle goden en geesten die niet tot de christelijke wereld behoorden, werden toegevoegd aan de demonenwereld.

Er is zo weinig schriftelijk materiaal uit de Middeleeuwen overgeleverd, dat niet van enige representativiteit van de engelen/demonen uit geschriften kan worden gesproken. Guibert van Nogent (1060-1125) schreef een autobiografie waarvan ca. 20% over demonen en duivels ging. Dit lijkt bijzonder veel te zijn, maar het is onduidelijk of dit representatief is.

Dit is geen officiële site van de Open Universiteit Nederland

correcties, opmerkingen of aanvullingen zijn altijd welkom

Evelyn Ligtenberg (2001)