De Middeleeuwse Ideeënwereld
Hoofdstuk 5 : Bouw en ordening van aarde en heelal
Scheiding tussen materiële en geestelijke wereld vaak niet gemaakt in
de Middeleeuwen.
Beweging speelt een belangrijke rol.
Plato -> ordening werkelijkheid door
externe kracht, de Demiurg of Ziel
Aristoteles -> intern ordenend
principe de Onbewogen Beweger
Voorbeelden beweging:
Conversio – omkering, intreding in kloostergemeenschap
Viator – reiziger, verblijf in het ondermaanse dus tijdens het leven
Vagant – rondtrekkende student of geleerde
Pelgrimage- en kruistochtverhalen
Itineraria – reisboeken en –verslagen
Vitae – levensbeschrijvingen van heiligen
Episch reizen speelt een cruciale rol, daarbij ook de verhalen van Exodus en Jezus uit de Bijbel
Bekendste boeken:
Geografie
Mappa mundi wereldkaarten of O-T (orbis terrae) kaarten – meer dan 1100
exemplaren bekend, dus grote populariteit. Deze had te maken met de realistische
kijk van de ME christen op zijn geloof, geloof en zintuiglijk tastbare wereld
nauw met elkaar verbonden.
O is de schijfvormige weergave van de toen bekende wereld
T de rivieren en zeeën onderverdeeld in de toen bekende drie werelddelen
Bestiaria - beestenboeken
Kaarten vaak voorzien van allegorische figuren, vignetten en merkwaardige wezens
Descriptio mappa mundi van Hugo van St.-Victor, uitleg kaart voor ME schoolonderwijs
Na de 5e eeuw speelt het Heilige Land een steeds belangrijkere rol. Kloosterzuster Egeria reisde uit Galicië drie jaar door het Midden Oosten en hield een verslag bij. Dit verslag is een voorbeeld van de verbinding tussen externe feitelijkheden en intern geloofsgevoel.
Jeruzalem als centrum van de wereld. Ook knooppunt kosmische geschiedenis.
De imagine mundi, populair geschrift ingedeeld in drie verschillende boeken:
Fysica
Studie van de fysische structuur van de dingen in de werkelijkheid (realia)
vond plaats in het kader van de artes reales van het quadrivium.
Cosmographia van Bernardus Silvestris:
In de 12e eeuw is de platoonse gedachtengang van verhaal of beschrijving terzakedoend. Van buitenaf veranderende dingen kunnen niet gedefinieerd, slechts beschreven worden. Ook Dante sluit zich in de 13e eeuw hierbij aan, alhoewel hij de stelling van Aristoteles dat de definitie het hart van de wetenschap vormt kent.
Causa materialis – materiële aard van een ding
Causa formalis – vorm die het ding aanneemt
Causa efficiens – werkende oorzaak of maker
Causa finalis – doel waartoe iets gemaakt is
Alle substanties in het ondermaanse bestonden uit vier elementen aarde, water,
lucht en vuur:
Vier seizoenen
Vier elementaire kleuren: zwart, wit, rood en geel
Vier winden
Fysisch leven mens: kindertijd, jeugd, volwassenheid, ouderdom
Vier lichaamsvloeistoffen: zwarte gal, slijm, bloed en gele gal
Vier menselijke temperaturen: melancholiek, flegmatiek, sanguïnisch en
cholerisch
Elementen konden tot elkaar worden getransformeerd, omdat elk element wordt gekenmerkt door twee andere elementen, die het dus beide half bepalen: vb. vuur is droog en warm, lucht is warm en vochtig, water is vochtig en koud
Albertus Magnus: onderzoekt de formele naturen van dingen die veranderen, Thomas van Aquino neemt als onderwerp de materiële natuur zelf. Niet de natuur is meer het onderwerp maar het zijn.
Grote aandacht voor astrologie in de hoge ME. De kerk voerde hier een felle strijd tegen.
Kosmologie
Welk beeld hadden de ME van het bovenmaanse?
Onderscheid tussen 12e eeuwse platoonse opvattingen (o.a. Robert
Grosseteste) en de aristotelische ideeën van daarna.
Platoons -> alles wat bestaat, bestaat uit de vier elementen, ook de mens.
De vier elementen werden niet in het bovenmaanse aangetroffen, het 5e
element (quintessentia) niet in het ondermaanse. Licht is het eerstbepalende
principe van de kosmos.
Op bovenstaande kon Dante zijn Commedia baseren voor een reis door alle gebieden van de aarde.
Dit is geen officiële site van de Open Universiteit Nederland
correcties, opmerkingen of aanvullingen zijn altijd welkom
Evelyn Ligtenberg (2001)