Bartholomaeus Anglicus – encyclopedie van de geneeskunde

13^e eeuwse encyclopedieën sloegen een nieuwe wetenschappelijke richting in. Deze vernieuwing was te danken aan de westerse ontdekking van Aristoteles’ werken over de biologie die via Arabische vertalingen toegankelijk waren geworden.

Alexander Neckam – De naturis rerum
Vincentius van Beauvais – Speculum Naturale
Brunetto Latini – Le Trésor
Arnoldus Saxo – De floribus rerum naturalium
Thomas van Cantimpré – Liber de natura rerum
Albertus Magnus – De animalibus
Bartholomaeus Anglicus – De proprietatibus rerum

Beoogd publiek van Bartholomaeus -> jonge studenten en eenvoudige lezers, toch moest diegenen wel Latijn kennen, dus het publiek bestond veelal ui klerken en geletterden

Het succes van dit boek is o.a. te danken aan de zorgvuldige methodische opzet en de handige indeling.

Belangstelling voor geneeskunde
Vooraanstaande plaats van de geneeskunde in de 13^e eeuwse encyclopedieën, anatomie van de mens en zelfs recepten. Therapeutische eigenschappen van planten, stenen en dieren. Van jaargetijden, maanden en dagindeling wordt de invloed op de gezondheid weergegeven.

Bartholomaeus wijdt zelfs een apart hoofdstuk aan de therapie van 70 alfabetisch geordende ziektes.

Informatie grotendeels afkomstig uit antieke geneeskunde. Bartholomaeus gaat bij gebruik bronnen op 3 manieren te werk:

1. verwijzing zonder citaat over te nemen
2. aanhaling in eigen bewoordingen
3. letterlijke aanhaling van citaten

Bronnen:

• Constantinus Africanus
• Hippocrates
• Dioscurides
• Plinius
• Galenus
• Ptolemaeus
• Beda Venerabilis
• Isaac Judaeus
• Avicenna
• Platerius

School van Salerno
Antidotarium – verzameling recepten
Regimen sanitatis Salernitanum – gezondheidsleer in rijmende hexameters

Eerste contact met Grieks-Arabische medische teksten via Constantinus Africanus, die in Salerno en later in Monte Cassini werkte.

De Arabieren hebben de Griekse teksten bewaard, verwerkt, doordacht, aangevuld en verrijkt. Ze hebben nieuwe ziekten herkend en beschreven, astrologische leer uitgewerkt en de materia medica (geneesmiddelen) uitgebreid. Voor het eerst ontstaan er in Europa medische specialismen, zoals chirurgie en gynaecologie.

De voorliefde voor schema’s van de Arabieren zou nog wel eens de oorzaak kunnen zijn geweest van de westerse scholastieke classificeringswoede.

Theorie en praktijk
De salernische geneeskunde maakte zich los van de praktische geneeskunde uit de kloosters en verbond zich meer met de filosofie. Ook de islamitsche geneeskunde was hierop van invloed. In Zuid- en West-Europa betekende dat het einde van de monnikengeneeskunde.

Er ontstond een kloof tussen theorie en praktijk. De laatste dolf echter niet het onderspit, de geneeskunde bleef empirisch in het gebruik van de medicijnen, de farmacie bood zodoende enige weerstand aan de theoriegolf.

De Spaanse islamitische arts Avenzoar (overl.1162) leverde kritiek op deze toestand.

In de Zuidelijke Nederlanden waren eerder dan in de Noordelijke universitair geschoolde medici. Hun status werd geregeld door het stadsbestuur. Het honorarium was beperkt en ze organiseerden zich in gilden.

Kerk verzette zich tegen monopolie op geneeskunde door kloostergemeenschap:

1. te veel afleiding voor kloosterroeping
2. monniken mochten geen vrouwelijke patiënten behandelen
3. vergoedingen en geld of natura werden gewantrouwd

Gezonde lichaam
Elemententheorie van Empedocles: aarde, water, lucht en vuur (droog, nat, koud, warm)

4 lichaamssappen of humoren (ontwikkeld door Galenus):

1. flegma – water
2. bloed – sanguis lucht
3. zwarte gal – melancholia aarde
4. gele gal – cholera vuur
   temperamentenleer

De kennis van de juiste relatie tussen iemands temperament, uiterlijk aspect en karakter werd van essentieel belang voor de arts

Astrologie
Aarde is het middelpunt van het heelal omgeven door een aantal vaste sterren, zeven planeten met onregelmatige, wisselende banen. Mens als microkosmos.

Rol astrologie bereikt een hoogtepunt in de geneeskunde in de "iatromathematica" een bijzondere toepassing van de astronomie. Prognose, diagnose en therapie steunden op ingewikkelde hemelobservaties en berekeningen.

Anatomie

Vaslius, 16^e eeuw -> toen pas echte anatomie
De fysieke minderwaardigheid van de vrouw is een axioma en wordt in de ME nog sterker benadrukt o.i.v. de bijbel: Adam werd gemaakt uit harde aarde, Eva uit zacht vlees, daarom zou de vrouw zwakker zijn.

Interessante opvattingen:
Milt -> instrument van de lach; gal -> woede; hart -> wijsheid; hersens -> gevoel;
Lever -> seksuele passie

Gezondheid afhankelijk van twee invloeden (Avicenna):

1. natuurlijke oorzaken (res naturales)
2. zes niet-natuurlijke oorzaken (res non naturales)
1. lucht – aer
2. drank en voedsel
3. slapen en waken
4. rust en beweging
5. volheid en leegheid van het lichaam
6. zieleroerselen

Het zieke lichaam
Prognose was een belangrijk onderdeel van de diagnose.
Sfygmologie – pols voelen
Uroscopie – piskijken
Hematoscopie – bloedschouw
Koproscopie – faecesobservatie
Zweetsymiotiek, spuwselonderzoek, huiduitslag

Wie ziek is, lijdt volgens de ME aan diskrasie, een verkeerde dosering of een substantiële wijziging van de humoren. Medicijnen moesten de balans terugbrengen, tempereren.

Een kruid dat Bartholomaeus noemt, valt niet altijd makkelijk te plaatsen, er heerste in de oudheid in ME een grote spraakverwarring. Dezelfde plant kon verschillende namen hebben, en dezelfde benaming kon verschillende kruiden betreffen

Heelkunde werd beschouwd als handwerk, en viel niet ten prooi aan getheoretiseer, daardoor kon de chirurgie, i.t.t. geneeskunde en farmacie toch langzaam vooruitgang boeken.

Dit is geen officiële site van de Open Universiteit Nederland

correcties, opmerkingen of aanvullingen zijn altijd welkom

Evelyn Ligtenberg (2001)