Twee vragen, tevens leerdoelen:

• welke factoren hebben ervoor gezorgd dat Engeland en Frankrijk omstreeks 1800 in staat waren tot industrialisering? (betreft overeenkomsten)
• waarom is Frankrijk trager geïndustrialiseerd dan Engeland? (betreft verschillen)

• Een sterke staat. Noodzakelijk voor de bescherming van particulier eigendom en het treffen van voorzieningen die voor individuele ondernemingen te duur zijn (bv spoorwegen). Een sterke staat kan het bedrijfsleven stimuleren.
• Een flexibele staat. Noodzakelijk om de nieuwe industriële elites invloed op het bestuur te geven. Dat bevordert het nemen van bestuurlijke maatregelen die een gunstige uitwerking op het industrialiseringsproces hebben.

Taken voor de staat in het ind.proces (Supple):

1. het wegnemen van belemmeringen voor industrialisering
2. het treffen van voorzieningen die voor individuele ondernemers te duur en te weinig renderend zouden zijn
3. het manipuleren van belastingen, subsidies en markten ter stimulering van het bedrijfsleven
4. in sommige gevallen zelf als ondernemer kunnen optreden.

Ad.1: geen versplintering van soevereiniteitsrechten; gecentraliseerd gezag; goed georganiseerde politiemacht (Fr: 1798, Eng: 1829). Bevordering vrije markt, vrij verkeer.

Ad.2: adequate infrastructuur, goede communicatievoorzieningen en onderwijs.

Ad.3: gecentraliseerd ambtenarenapparaat.

Ad.4: bv de aanleg van spoorwegen. Eng: uitzondering, uitgevoerd door particulieren.

Barrington Moore: in landen waar een vorst tegenspel krijgt van een gemengde elite van ruraal-adellijke en stedelijk burgerlijke elementen, wordt een democratische weg naar de industriële samenleving gevonden. De staat richt zich naar de wensen van zo’n coalitie en toont zich flexibel. Eng en Fr: politiek systeem: constitutioneel.

• Constante en grote koopkrachtige vraag. Stabiliteit van de vraag is erg belangrijk. Industrialisering impliceert groeiende investeringen in kapitaalgoederen als machines. Maar ook de omvang van de vraag speelt een rol. Een grote vraag stimuleert het zoeken naar betere productiemethoden.
• Know-how en kapitaal. Zonder kennis van zaken kan er niet gemechaniseerd worden. Kapitaal was bij vroege industrialiseerders nog niet zo belangrijk; toch moet er gespaard zijn (of worden) om machines aan te kunnen schaffen.
• Gegarandeerd arbeidsaanbod. Mensen moeten bereid zijn in fabrieken te gaan en blijven werken.
• Grondstoffen en infrastructuur. Grondstoffen moeten aanwezig zijn in eigen land of aangevoerd worden, waarvoor een goede infrastructuur nodig is; ook voor de afzet.

Industrialisering vraagt een burgerlijk-kapitalistische mentaliteit:

1. Individualistische en utilitaristische denkbeelden over de inrichting van de maatschappij en de aard van het eigendom: gelijke kansen voor elk individu en het recht op persoonlijk bezit
2. Calculerend gedrag: als het handelen bepaald wordt door economische berekening, maw: als men zich laat leiden door de vraag wat het meeste oplevert. In het bijzonder betreffende arbeid en tijd; know-how.
3. Systematiserend denken over economische aangelegenheden: het economisch systeem heeft bepaalde eigen wetten en is rationeel beheersbaar; samenhang tussen ondernemingen.

Ad.1: Egalitair-meritocratisch denken: mensen moeten gelijke kansen hebben om vooruit te komen in de wereld. Gaat gepaard met klassedenken; wijkt af van standsdenken.

Bezitsindividualisme: de eigenaar van geld of goed heeft absolute beschikkingsmacht over dat eigendom; kan zijn bezit naar willekeur gebruiken.

Ad.2: Opkomst van het arbeidsethos. Winststreven. Arbeid werd van middel een doel. Taakgerichte tijdoriëntatie, gebruikelijk in de landbouw, verdween. Tijd werd geld.

Ad.3: Economisch denken in de 19e eeuw: de economische machine. Grondslag voor het openmarktsysteem.

Herkomst van de industriële bourgeoisie: boeren, ondernemende kleinburgers.

Politiek-militaire verwikkelingen: de Franse Revolutie, de Napoleontische oorlogen. 1806: verbod op alle handel met Engeland à Franse industriëlen verloren contact met technische ontwikkelingen in Engeland. Nederlaag Napoleon: alle koloniën gingen verloren.

Frankrijk had een zeer sterke staat. Infrastructuur: zorg Franse regering. In Engeland werden de spoorwegen door particulieren aangelegd, meer gevolg dan oorzaak van de industriële ontwikkeling. In Frankrijk andersom. Spoorwegen aangelegd door overheid en particulieren (part: stations, rails, uitrusting, exploitatie). Frankrijk had een weinig flexibele staat. Pas omstreeks 1830 (Louis Philippe) konden de Fransen over een flexibel burgerlijk bestuur beschikken. De Engelse staat had een behoorlijke kracht en het regeringsapparaat was al sinds de Glorious Revolution (1688) vrij toegankelijk voor ‘nieuwkomers’. In Frankrijk oppositie tegen de kapitalistische burgerij door adel, rk-kerk, jacobijnse kleinburgerij, politiek radicale arbeidersklasse en boeren.

Frankrijk stond er wat betreft vrijwel alle relevante punten slechter voor dan Engeland. De koopkrachtige vraag was er kleiner en het arbeidsaanbod beperkter. Beide zaken hingen samen met de, zeker in vergelijking met Engeland, weinig productieve agrarische sector. Met betrekking tot de factor kapitaal kan geconstateerd worden dat het bankwezen in Frankrijk zich later ontwikkelde, waardoor het moeilijker was kredieten te verkrijgen. Ook op infrastructureel gebied had F een achterstand op E. Het effect van de tragere verbeteringen in de infrastructuur werd nog versterkt doordat F een tekort had aan steenkool. Doordat de transportproblemen lang bleven bestaan, was import hiervan moeizaam en kostbaar.

In Engeland was er al vroeg een brede verspreiding van het burgerlijk-kapitalistische denken in de samenleving. In Frankrijk werd dit denken tot ver in de 19e eeuw fel bestreden vanuit diverse hoeken (oa door boeren en aristocraten).