Henk Nicolai

vanaf het midden van de 18e eeuw kwam er in de stadjes en grotere dorpen in de Zuidwesthoek van Friesland een nieuwe burgerlijke elite op. Ze verfraaiden hun gevels, waren lid van het plaatselijke dichtgenootschap en later van verenigingen zoals de Maatschappij tot Nut van het Algemeen (t Nut) en de heeren sociëteit, kochten eigen graven en een eigen bank in de kerk en gingen pruiken en bijbehorende kleding dragen.

De grietman was rechter en voorzitter van het grietterijgerecht en tevens bestuurlijk leider van de grietenij. Deze functie was gemonopoliseerd door de Friese adel. De grietenij was de voorgangster van de huidige plattelandsgemeente.

De opkomst van de familie Kingma in Makkum ,in de tweede helft van de 18e eeuw. Binnen het tijdsverloop van één generatie werden ze rijk. Hylke Jans Kingma [1708-1782] verdiende een klein vermogen met handel, rederij en scheepsbouw.

In 1771 liet hij een nieuwe voorgevel bij zijn huis bouwen. Toch waren de gevels in zijn ogen niet in de eerste plaats theatraal. Ze verborgen de bewoners eerder dan dat ze hen zichtbaar maken.

Hylke Jans begon met het bijhouden van een familiearchief waarin hij aantekeningen over het voorgeslacht, vervat in persoonlijke brieven, bescheiden van de huishoudelijke administratie en stukken aangaande zijn bestuurlijke functies tezamen met zijn bedrijfsadministratie bewaarde. Vriendschap en animositeit waren als het ware opgeslagen in het collectief geheugen van de betrokkenen, zich steeds vernieuwend, niet gebonden aan één tijd.

Doordat elke generatie Kingma in deze omgeving opgroeide, zitten gewoontes, attitudes en vormen van huishoudelijke en zakelijke kennis zich in hen vast.

Steeds meer krijgt een externe wereld - bestaande uit andere mensen, een materiële omgeving, kennis, voorstellingen - betekenis in de psyche van de enkeling. vervolgens gedraagt hij zich ernaar en reproduceert hij deze geschiedenis. Achter elk individu ligt dus een verleden dat hem maakt tot wat hij is.

Rollen zijn voorgeschreven; maar in tegenstelling tot voorschriften staat onze identiteit niemand ter beschikking, zelfs niet van onszelf. (Herman Lübbe).

De gehechtheid aan voorwerpen hing samen met hun perceptie van het verleden, oftewel met het collectieve geheugen van deze familie.

Ook autobiografische herinneringen maken deel uit van dit collectieve geheugen. Ze zijn door het feit dat iedereen sociaal en cultureel geconditioneerd is, altijd selectief en gekleurd door het sociale milieu. Elk individueel geheugen kan gezien worden als een persoonlijk perspectief op het collectieve geheugen.

Maurice Halbwachs uitgewerkte ideeën over het collectieve geheugen. Het verleden van de inwoners van Minot liep weliswaar parellel aan de tijdbalk van de geschiedenis, maar stond daar toch los van. banden met de grotere wereld en de gebeurtenissen die zich daarin afspeelden, werden niet gelegd. Zonabend maakt het belang van de sociale tijd duidelijk, de tijd van de vaste dag-, week- en jaarindeling en van de grote gebeurtenissen in een mensenleven. Verder wijst ze op de familietijd, de genealogische positie van een persoon, zoals deze al in de naamgeving was vastgelegd.

Een anekdote of herinnering, of dat nu het ophalen van overgebleven koffie betrof of het feit dat de veldwachter steeds even zijn hoofddeksel oplichtte als hij grietman zei, werd ogenblikkelijk gekoppeld aan verwantschapsverhoudingen van de betrokkenen.

Lacunes in het geheugen werden door anderen wel aangevuld, omdat dit verleden collectief was. We zouden het de familietijd, ofwel dorpstijd kunnen noemen, waarin vage aanduidingen als voor de Afsluitdijk of in de Franse tijd precieze dateringen vervingen.

familiebetrekkingen speelden in het ordenen van het verleden een belangrijke rol. e genealogie was de natuurlijke structuur van het collectieve dorpsverleden. De materiële objecten speelden als geheugensteuntjes.

Ook van voorwerpen die van generatie op generatie worden overgedragen werden categorieën bijgehouden.

Achter het voorwerp school familiegevoel. Verhalen achter voorwerpen die al lang in het bezit van de familie waren, oefenden een grote invloed uit.

Agnes Hankiss deed in Canada onderzoek naar de manier waarop mensen hun leven beschreven en naar het biografisch bewustzijn dat daarachter schuilging. Zij meende dat wanneer een positief zelfbeeld samenviel met een positief beeld van de eigen jeugd er sprake was van een dynastieke attitude. Hankiss beschrijving van deze attitude is van toepassing op de Kingmas; ook bij hen zien we een verheerlijking en mythologisering van de eigen jeugd en een duidelijk familiaar waardenpatroon.

Voegde de geschiedenis van deze voorwerpen zich naar de genealogie, of was het andersom? beide waren nauw met elkaar verbonden.

het lijkt erop dat niet het bezit bij de familie hoorde, maar dat de familie bij het bezit hoorde.

genetische verwantschap kam niet altijd overeen met genealogische verwantschap. Omdat de Kingma identiteit sterk aan bepaalde familiebezittingen was gebonden, zoals enkele bedrijven, het huis met kantoor en het familiearchief, konden bepaalde takken van de familie uit zicht verdwijnen. Verarming, het verdwijnen van de achternaam Kingma bij vrouwelijke vererving en ruzies met de leidende figuren in de hoofdtak- vooral met de, in elke generatie aanwijsbare, chef de famille - veroorzaakten deze verwijdering.

De dorpelingen die geïnterviewd werden door Zonabend, brachten een scheiding aan tussen vroeger en nu, waarbij de jaren vlak na de Tweede Wereldoorlog een scharnierpunt vormden. Over Makkum, markeerde de Afsluitdijk de historische grens tussen het oude dorpsverleden en het moderne Makkum.

Zoals er een genealogie van de voorwerpen was, zo was er ook een genealogie van het familiearchief.

Letterlappen: blaadjes voor in de familiebijbel met daarop de bekende familiegeschiedenis.

genealogie en archivering waren het domein van de man.

De Kingmas lieten zich door het collectieve geheugen, zoals dat in voorwerpen, archief en herinneringen was vastgelegd, leiden.

De plaatsing van het loden plaatje in zijn eigen geplaatst gracht door dorpsnotabele Doeke Wiegers Hellema, had een diepere betekenis die zich maar gedeeltelijk laat raden. het gebaar had met tijd te maken; Hellema plaatste zichzelf in een toekomstig verleden.

De Kingmas leefden hun leven van alledag zoals wij, zonder daar elk moment bij stil te staan. maar we zien hen slechts door de lens van het archief, waardoor een vertekend beeld ontstaat. De ernst waarmee onze grootouders in de fotocamera staarden, wordt in het familiearchief van de Kigmas honderdvoudig weerkaatst.

familiebedrijven hadden doorgaans een strategie waarin reputatie en emotionele bindingen van familieleden met het bedrijf van groot belang waren. Door een beroep te doen op het binnen de familie vergaarde vermogen, zowel van symbolische, politieke als van economische aard, konden deze bedrijven ondanks een gebrekkige infrastructuur (zoals het ontbreken van een kapitaalmarkt en een gebrek aan gekwalificeerde managers) gedurende de vroege fase van de industrialisatie overleven.

Dit is geen officiële site van de Open Universiteit Nederland

correcties, opmerkingen of aanvullingen zijn altijd welkom

Peter Prevos (1997)