Casus 1

Enkele aspecten van historische antropologie

Hans Marks & Wil van de Ven

 

Introductie

Dé historische antropologie bestaat niet. Het is een parapluterm.

• Peter Burke:
  Historische antropologie is bewust kwalitatief en concentreert zich op specifieke gevallen
• Historisch-antropologische studies zijn dikwijls bewust microscopisch van perspectief en concentreren zich op de kleine gemeenschappen
• Men concentreert zich op thick-description (Geertz 1973). De interpretatie van de sociale interactie in een gegeven maatschappij in termen van de eigen normen en categorieën van die maatschappij.
• Men heeft symbolen en symbolisch gedrag tot een van de centrale studieobjecten gemaakt

Een auteur: Clifford Geertz

Kritiek op het structureel-functionalisme

The interpretation of cultures (1973)
Thick description: toward an interpretative theory of culture
Deep play: notes on the Balinese cockfight

"Geertzians [] have never been particularly interested in distinguishing and cataloguing the varieties of symbolic types []; nor, on the other hand [], have they been particularly interested in the ways in which symbols perform certain practical operations in the social process - heal people through curing rites, turn boys and girls into men and women through initiation, kill people through sorcery - and so forth.

The other major contribution of the Geertzian framework was the insistence on studying culture from the actors point of view.

Orthner 1984
Proefschrift van Bakker over Geertz

Het begrip cultuur speelt in de interpretatieve antropologie een centrale rol.

Cultuur is een geheel van specifieke, min of meer samenhangende, historisch overgeleverde, waarneembare symbolen, die het collectieve gedrag van een bepaalde groep mensen ordenen en sturen.

Onder symbool verstaat Geertz alles dat als instrument fungeert voor het tot uitdrukking brengen van een waarde of een idee.

Cultuur moet naar zijn mening van concreet sociaal gedrag worden onderscheiden. Tevens onderscheidt Geertz cultuur van sociale structuur. Onder sociale structuur verstaat hij het geheel van patronen volgens welke de sociale interactie in de praktijk verloopt. Cultuur ligt als sturingsmechanisme aan het concrete menselijke gedrag ten grondslag, doch zij omvat deze concrete gedragingen niet. Ook ecologische, demografische, psychologische, economische en politieke variabelen bepalen dit gedrag mede.

Geertz zet zich overigens zeer nadrukkelijk af tegen een cultuurbegrip waarbij de formele samenhang van cultuurelementen een centrale plaats inneemt, zoals in het Franse structuralisme en de Amerikaanse cognitieve antropologie.

Aangezien cultuur zich via concreet sociaal gedrag uit, dient de bestudering van cultuur te geschieden door middel van analyse van dit gedrag.

Aangezien cultuur niet via andere variabelen verklaard kan worden en haar invloed op sociale processen ordenend is, doch niet determinerend, is de culturele antropologie volgens Geertz geen causaal verklarende wetenschap, doch een expliciterende.

Thick-description: de mediterrane erecode

Geertz is onder meer bekritiseerd vanwege het ontbreken van concrete richtlijnen voor thick-description.

In contemporaine mediterrane gemeenschappen is er een nauw verband tussen het eerbegrip en de fysieke persoon.

Eer is in het geding wanneer bezitsrechten geschonden worden, wanneer een man de fysieke kracht en moed mist datgene te doen wat hij als zijn bezit beschouwt te beschermen.

Het woord eer en zijn verschillende afleidingen hebben in het huidige taalgebruik een enigszins archaïsche, soms ook ironische bijklank gekregen.

Met de toenemende democratisering van Europese staatssamenlevingen zijn de culturele vormen van eerbetoon langzamerhand uitgehold.

Met de uitbreiding en differentiatie van afhankelijkheidsnetwerken en de vorming van een stabiel centraal gezag, moesten en konden de mensen elkaar steeds meer ontzien. Dat wil zeggen dat men in het sociale verkeer meer rekening hield met elkaars wensen, gevoelens en belangen.

Het uiterlijk van mensen en vooral hun fysieke kracht werden steeds minder bepalend voor hun sociale positie, hun gevoel van eigenwaarde, hun persoonlijke identiteit, hun eer.

Anton Blok 1980
Kritiek op Geertz

[] eenzijdigheid in de door hem geschetste verhouding tussen cultuur en de overige variabelen.

Deze visie negeert de invloed van bijvoorbeeld politieke en economische processen op het ontstaan en voortbestaan van symbolen[]

Bakker 1987
Ideally, thick description says something about society. In practice, it often describes reality as a drama in which the focus is upon symbolic exchanges, not social consequences. Words like class, exploitation, and - most important - power, recede, drop out of the analyses, or take on new, less strident meanings.

To stay within the viewpoint of the protagonists however, inevitably diminishes the social, political and economic context.

Walters 1980

Een thema: geschiedenis van huwelijk en gezin

Antropologen: evolutionisme, structureel-functionalisme, structuralisme

Evolutionistisch: de mensheid drie stadia doorliep, en wel van wildendom via barbarij naar civilisatie.

In reactie hierop ontstond het structureel-functionalisme, dat gedurende een veertigtal jaren in de antropologie de boventoon voerde (1920-1960).

De preoccupatie met het actuele dagelijkse bestaan van hun informanten en het feit dat deze antropologen in de zogeheten etnografische presens schreven, leidden ertoe dat men de geschiedenis van en bepaalde ontwikkelingen binnen deze gemeenschappen en ook die van de omvattender samenleving en cultuur waarvan die gemeenschappen weer deel uitmaakten, in het gunstigste geval onderbelichtte of, wat vaker voorkwam, schromelijk verwaarloosde. De bestudeerde tribale of boerensamenlevingen kregen in hun monografieën een statisch, tijdloos karakter en werden als het ware buiten de geschiedenis geplaatst.

Kuiper 1989

Michael Anderson:

demografische benadering

Zo heeft de historische demografie allereerst duidelijk weten te maken dat het zogenaamde kerngezin [] reeds voor de Industriële Revolutie het dominante gezinstype was in grote delen van West-Europa.

Peeters 1988

sentimenten benadering

Primair geïnteresseerd in kwalitatieve aspecten.

Aries, Shorter en Stone hadden hun werk opgebouwd rond een tegenstelling tussen een traditionele gezinsvorm waarin sentiment een gering rol speelt en het gezin in allerlei opzichten open is ten opzichte van de omringende buitenwereld, en een modernere waarin sentiment juist de hoofdrol speelt, de gezinsleden zeer sterk op elkaar gericht ziijn en zich van de buitenwereld afsluiten.

Vries 1991

economische benadering

Overerving is volgens Anderson een geschikt thema om te illustreren op welke wijze er binnen de sociaal-economische benadering onderzoek wordt verricht.

Wanneer we onze aandacht richten op de plattelandsbevolking in pre-industrieel Europa, kan geconstateerd worden dat er op micro-niveau van de afzonderlijke boerenhuishoudens continu sprake was van een dilemma:

[] een verregaande versnippering van landbezit moest worden tegengegaan, hetgeen veelal betekende dat men er naar streefde om het bedrijf in zijn geheel aan één erfgenaam over te dragen.

Van de Ven 1982

Binnen de family cycle approach neigt men er toe om de cycli die huishoudens en families doorlopen, te simplistisch voor te stellen. Er wordt de indruk gewekt dat alle leden van huishoudens dezelfde levensfasen doormaken. Bovendien gaat men voorbij aan het feit dat huishoudens niet slechts hoeven te bestaan uit verwanten.

Een probleem: vrouwenstudies en sekseverhoudingen

Veronderstelt werd dat die taakverdeling tussen vrouw en man haar huidige gedaante pas had gekregen na de scheiding tussen woon- en werkplaats, die op haar weer het resultaat zou zijn geweest van de industialisatie.

Ons doel is te verklaren, waarom sekserollen nu eens precies voorgeschreven waren, dan weer vaag, nu eens opvallend asymetrisch, dan weer evenwichtiger tov elkaar. Kortom niet vrouwen, maar sekse (gender) zou het onderwerp van de vrouwengeschiedenis moeten zijn.

Jansz 1991

Feministische antropologie

Evolutiemodel van Friedrich Engels

Volgens Karen Sacks en Eleanor Leacock bijvoorbeeld waren sekseverhoudingen in bepaalde vroege ontwikkelingsstadia egalitair. Met de toename van sociale stratificatie en de daarmee gepaard gaande privatisering van verwantschap groeide echter de mannelijke dominantie.

Volgens Ortner werden vrouwen universeel geassocieerd met de natuuur: aards, tijdloos, niet reflexief, inferieur, reproductief. Mannen daartegen werden geassocieerd met de cultuur: aardse grenzen overstijgend, levend in de geschiedenis, intelligent, creatief en superieur. Alles wat mensen van dieren onderscheidt werd dus als mannelijk beschouwd.

Status is een containerbegrip. Het kan bijvoorbeeld betrekking hebben op het relatieve aandeel in productieve activiteiten, de controle over bronnen, seksuele autonomie, politieke macht en dergelijke. Deze verschillende fenomenen zijn niet vergelijkbaar. Het doen van algemene uitspraken over de status van vrouwen is dus zinloos.

Intellectuele arbeid vindt plaats binnen specifieke collegiale en communicatieve netwerken welke niet immuun zijn voor politieke veranderingen.

Vrouwenhistorische en feministische antropologen verlieten de theoretische uitwerking van vrouwenonderdrukking en spitsten zich toe op de studie van sekserollen en -symboliek.

Het algemene cultuurrelativisme in de antropologie doet geen waarderende uitspraken over de verhouding tussen de seksen, maar gaat er van uit dat cultuurverschillen gerespecteerd dienen te worden.

Een invalshoek: klasse en cultuur

De historische antropologie onderscheidt zich van de historische sociologie doordat men veel meer aandacht schenkt aan cultuurgeschiedenis en symbolische antropologie.

Volgens Eric Wolf kan men niet volstaan met het reconstrueren van de geschiedenis van Europa of van het wereldomvattende kapitalistisch systeem; wereldgeschiedenis is de ongelijke geschiedenis van alle onderling verbonden naties, staten, culturen en volkeren.

I have taken from Marx the basic notion that social life is shaped by the ways human beings engage nature through production. I have also utilized the Marxian labor theory of value, the distinction between mercantile and industrial capital, and the idea of long waves of capitalist developement.

Wolf 1982

When we attempt to use the anthropological concept of culture to analyse social-class formations and transformations, we encounter a profound difficulty. Either culture becomes derivative, an attachment to other, more basic political-economic processes, or culture appears to be autonomous, independent of the realities of social class.

The concept of culture - as shared values, or as a system of values, beliefs, symbols and rituals - lacks a dynamic and processual core. Culture is bound to be epiphenomenal.

Clifford Geertz has stated that culture is independent but interdependent with social organisation.

Culture and class are, after all, simply abstractions from the same tissue of social life - abstractions made seemingly more concrete with their observers - but they are just different abstractions from the same nonetheless.

Our task here is to see culture not only with its own dynamic and volatile paradoxes, disjunctions and contradictions, but also in the specific ways culture both takes from and gives to social relations shape, form and meaning (and meaninglessness etc.) - to see it as an active force in history.

Sider 1986

Concluderend kan worden opgemerkt dat in de historische antropologie, die haar wortels vindt in het werk van Marx en Weber, getracht wordt vanuit kwalitatief en microscopisch, empirisch onderzoek een brug te slaan naar vragen van een meer globaal karakter.

Een belangrijk probleem zijn daarbij de grenzen van begrippen zoals cultuur, klasse, staat en samenleving.

Human agency: Het besef dat geschiedenis niet slechts structuur is dat het gedrag en denken van mensen niet alleen bepaald wordt door de historische condities, maar dat mensen ook actief hun eigen geschiedenis scheppen.